 |
| Tem gà Việt Nam |
Trong thập nhị can chi, gà đứng vị trí thứ 10, và là một loại gia cầm duy nhất trong hệ thống văn hóa này. Gà có ngôi là dậu. Về tháng, dậu là tháng 8, tháng Trung thu mát mẻ, bầu trời trong xanh, giống gà sinh sản mạnh và ít bị mắc bệnh. Trong ngày, giờ dậu là khoảng thời gian từ 5 đến 7 giờ tối, lúc chập choạng, gà quáng mắt, dễ bị bắt. Theo sử sách, ngày đầu năm và tháng đầu năm là thời gian của gà, do đó không phải ngẫu nhiên mà cùng với hổ, hình ảnh gà được ưu ái trở thành 2 con vật duy nhất chiếm vị trí “môn thần” trong văn hóa phương Đông. Bởi lẽ, gà được chọn làm sứ giả của quang minh, là vị thần hộ mệnh, biểu tượng cho cái thiện, trừ tà diệt ác, nên tranh gà được chọn dán lên trước cổng nhà. Chẳng thế mà, Hoàng Sĩ Khải trong bài Tứ thời phúc vịnh: tả cảnh Tết ở kinh thành Thăng Long có câu: Tranh vẽ gà cửa treo thiếp yểm/ Dưới thềm lầu hòa điểm Thọ Dương.
Còn cụ Tú Xương thì tả cảnh Tết mang nét văn hóa dân gian cũng nhắc đến gà: Đì đoạt ngoài sân tràng pháo chuột/ Loẹt lòe trên vách bức tranh gà…
  |
| Tem gà Lào và tem gà Thái Lan |
Rõ ràng hình ảnh thân thương của gà đã đi vào ngày Tết của dân tộc suốt trong chiều dài lịch sử. Điều này cũng dễ hiểu, bởi lẽ gà là một gia cầm rất gần gũi, thân thiết với đời sống con người và mang lại nhiều lợi ích, nhất là nó cung cấp một nguồn thực phẩm phong phú và bổ dưỡng. Nhưng trên hết, từ lâu gà đã thoát khỏi những giá trị kinh tế đơn thuần để trở thành hình tượng ý vị trong văn hóa nghệ thuật. Ngay từ thời đại Hùng Vương, trong mối lương duyên kỳ lạ Sơn Tinh – Mỵ Nương đã lẫy lừng với sính lễ “Voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”, hay câu chuyện yêu tinh gà trắng từ thời An Dương Vương xây thành Cổ Loa, với tiếng gà gáy gọi mặt trời để các tiên xuống trần gian gánh đất phải bỏ cuộc vẫn còn vang vọng đến ngày nay.
Con gà đi vào nghệ thuật tạo hình Việt Nam từ rất sớm, ngay từ thời đại đồ đồng. Ở di chỉ Đồng Đậu (Vĩnh Phúc) có tượng đất nung hình đầu gà trống, di chỉ Vinh Quang (Hà Tây) có tượng đồng hình cả con gà trống. Các tượng này do chủ nhân gắn bó với đối tượng và quan sát kỹ nên thể hiện mang tính khái quát mà chính xác, nói lên trình độ mỹ cảm cao của người thời Hùng Vương. Gà cũng xuất hiện trên các tượng đá, đồ gốm, đồ sứ, được chạm khắc tỉ mỉ trên phù điêu gỗ. Gà luôn là nhân vật trung tâm trong các bộ tranh làng Trống, làng Hồ nổi tiếng với nhiều ý nghĩa may mắn và tốt đẹp. Đặc biệt gà còn là một đề tài đậm nét trong sáng tác của họa sĩ vẽ tem. Những tác phẩm về gà đi vào tem thư rất sinh động, phong phú và đa dạng, nhờ đó mà gà đã làm cuộc hành trình văn hóa bay khắp bốn phương trời.
Ngành bưu chính ở các nước trên thế giới đã phát hành rất nhiều bộ tem về gà, nhất là ở các nước châu Á. Tem mỗi nước mang một sắc thái riêng độc đáo. Với kỹ thuật in ấn hiện đại, tem về gà trông rất ấn tượng và đẹp mắt. Như tem Thái Lan, ngoài những con tem riêng lẻ bộ, còn phát hành tem khối, tem bloc. Hay tem Philippines, in hình ảnh gà trên tem khối bốn con với tư thế dũng mãnh, màu sắc rực rỡ… Bloc tem Nhật Bản thiết kế hình ảnh gà bằng chữ Dậu theo lối văn tự cổ (tượng hình, triện thư) hòa cùng nét vẽ chân dung chú gà trống rất oai vệ theo phong cách thủy mặc… Ngoài ra, hình ảnh gà còn khởi sắc với nhiều hy vọng và ước mơ ở những chiếc tem Tết rất hấp dẫn người sưu tập.
Riêng ở nước ta, gà vỗ cánh trên tem thư từ năm 1962, khi Tổng cục Bưu điện phát hành phiên bản thu nhỏ tranh khắc gỗ màu dân gian gà mẹ, gà con. Từ đó đến nay, gà được đưa vào tem thư Việt Nam khá nhiều, tổng cộng có trên trăm mẫu với nhiều nội dung phong phú như: gà nhà gồm gà hoa mơ ri, gà ri… (1968). Bên cạnh giống gà ta, tem bưu chính còn giới thiệu nhiều loại gà nước ngoài nhập vào: gà Plymouth, gà menleagris galloparo, gà Plymouth Rock trắng (1986). Nhiều nhất là hình ảnh gà rừng: gà lôi hồng tía, gà lôi lam, gà lôi trắng, chim công, trĩ đỏ, trĩ… với nhiều lông đẹp rực rỡ (1979, 1997)… Tất cả mẫu tem gà phong phú về chủng loại, rực rỡ về màu lông, đa dạng về tính cách, trong đó có cả hình ảnh gà với thiếu nhi (1970, 1990).
Đặc biệt, thú chọi gà và xem gà chọi trở thành đề tài rất hấp dẫn trên tem thư, đã có nhiều bộ tem đẹp tái hiện lại những trận chiến, những thế võ rất ngoạn mục của những chú gà chọi. Như bộ tem gà chọi của nước ta phát hành năm 2001, gồm 4 mẫu với bốn thế đánh được dân gian ưa thích: song long cước, song long phượng hoàng, long vũ đà đao, nhan ô song chiến. Hay bộ tem của Bungari, thể hiện dũng khí của những chú gà chọi. Thú chơi tao nhã này trở thành niềm vui của nhiều người, là hình thức nuôi dưỡng tinh thần thượng võ, khuyến khích chăn nuôi phát triển cũng như thể hiện đời sống tinh thần phong phú, nếp sống lành mạnh của người dân. Trong cuộc chiến, những chú gà “hiệp sĩ” rất dũng cảm, kiên cường chiến đấu với kẻ thù. Bằng cặp cựa sắc bén, mạnh mẽ, chúng xông vào nhau mà chọi đòn tới tấp, có nhiều trận ác liệt với những thế đánh hiểm hóc có thể “nock out” đối phương ngay tại chỗ.
Thế mới rõ, gà là con vật văn võ song toàn: “Trên đầu đội quan văn một mũ/ Dưới chân đeo hai cựa thần thương/ Đã nghe phen đến chốn sa trường/ Lập công trận vang tai, lói óc”. Những trận đánh rất hấp dẫn, cú đá nào cũng hay, cú bay nào cũng đẹp, tạo nên bầu không khí náo nhiệt bởi tiếng cười, tiếng reo hò của vòng người bao quanh. Để có chú gà “bách chiến bách thắng”, người chủ gà phải lựa chọn rất tỉ mỉ một số đặc điểm về dáng, đầu, mỏ, chân… kinh nghiệm xem tướng chọn gà chọi, được người xưa đúc kết thành câu: “Đầu công, nình cóc, mắt ốc, chân chì, cánh vỏ trai, đùi dài, quản ngắn, chẳng thua ai”.
Thú vị hơn, gà vinh dự được chọn làm mẫu tem con giáp đầu tiên ở nước ta (1993) trong chương trình phát hành tem Tết với hình ảnh cầm tinh các con vật trong năm. Đến nay, thì chu kỳ 12 linh vật trong năm con giáp đã hoàn tất được 2 giáp. Và Tết Đinh Dậu này (2017), gà lại mở đầu lần thứ 3 cho việc phát hành tem 12 con giáp. Những chú gà được thể hiện trên tem Tết Việt Nam thường được sáng tác dưới dạng kết hợp phong cách của tranh dân gian và hội họa hiện đại, tái hiện hình ảnh gà oai phong lẫm liệt khi gáy, dũng mãnh khi chọi nhau, nồng nàn tình mẫu tử khi gà mẹ xòe cánh ủ ấm đàn con… Tất cả tạo không khí vui nhộn, màu sắc rực rỡ, như đem cả vườn xuân ấm áp vào nhà. Đó cũng là biểu tượng cho sự hạnh phúc, thịnh vượng và vinh hoa của con người trong năm mới. Năm Dậu, bên ly trà chén rượu, lật giở những trang tem, ngắm nhìn những chú gà xinh xắn, hy vọng mang lại không khí vui tươi, tưng bừng của mùa xuân đầy hứa hẹn.
Hoa Thư
Bình luận (0)