Làng cổ đất phương Nam

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Long Tuyền là vùng đất “địa linh nhân kiệt” bởi nơi đây cũng chính là quê hương của những người tài giỏi. Đặc biệt, mảnh đất này còn là nơi “chôn nhau cắt rốn” của danh sĩ yêu nước thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa (1807-1872) – một trong 4 “rồng vàng” đất Nam bộ. Không chỉ là mảnh “đất học” có cảnh sông nước hữu tình, làng cổ Long Tuyền còn có đến 6 di tích quốc gia nổi tiếng như: Đình Bình Thủy, nhà cổ Bình Thủy, chùa Nam Nhã, Hội Linh cổ tự, Long Quang cổ tự, mộ thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa. Trải qua hơn 170 năm với nhiều biến cố lịch sử, làng cổ Long Tuyền vẫn giữ được nét đẹp xưa với những công trình kiến trúc cổ hài hòa cùng không gian xanh đậm chất miệt vườn.

Đình, chùa, miếu là di sản văn hóa phi vật thể của người Việt và ngôi làng này được xem là nơi lưu giữ nhiều đình, chùa nhất của miền đất phương Nam. Trong đó, đình Bình Thủy còn được gọi là Long Tuyền cổ miếu ra đời cách đây trên 100 năm mang sắc thái địa phương rất độc đáo.

Sổ sách ghi lại, vào năm Giáp Thìn (1844), bão lụt hoành hành dữ dội ở làng Long Tuyền, nhà cửa, ruộng vườn tan tác, nhân dân đói rách lầm than. Sau trận thiên tai, dân chúng trở về làm ăn ngày càng sung túc. Trong làng lập nên một ngôi đình bằng gỗ, lợp lá tại vàm rạch Bình Thủy, nguyện linh thần làm ăn yên ổn. Năm 1904, Quan tri phủ Nguyễn Đức Nhuận và Cai tổng Lê Văn Noãn thấy đình sắp sập nên dời đình cất ở ngã tư Bé, trên sở đất của làng rộng 2,9ha. Chẳng may, Quan tri phủ qua đời nên việc xây dựng bị đình trệ. Công cuộc xây dựng lại bắt đầu từ năm 1909 và đến năm 1910 thì hoàn thành. Đây là lần xây dựng quy mô bề thế mang vẻ đẹp uy nghiêm và dáng cấu trúc tiêu biểu nhất tồn tại cho đến ngày nay. Dù bị tàn phá bởi chiến tranh thì đình vẫn giữ được đường nét kiến trúc ban đầu.

Đình được xây dựng theo hình chữ Nhất (-), hướng Đông Tây, tọa lạc bên bờ nam sông Hậu, thuộc địa bàn phường Bình Thủy. Lối dẫn vào đình qua hai cổng, giữa có một bức phù điêu, mặt ngoài chạm nổi hình rồng, mặt trong chạm nổi kỳ lân. Mái đình lợp ngói, dọc trên bờ nóc là tượng một đôi rồng uốn lượn tranh lấy quả châu. Quanh gác mái là tượng các vị thần, kỳ lân, các vật linh, hoa lá sinh động. Nội thất của đình khá cao ráo, thoáng mát, có 6 hàng cột tròn to, chân hơi choãi ra giúp tổng thể kiến trúc thêm phần vững chắc. Các bộ vi kèo được kết cấu chặt chẽ phân chia mái thành 5 phần liên tiếp theo lối thượng lầu hạ hiên tương ứng với 5 gian điện thờ bên dưới và 2 dãy hành lang nội bộ 2 bên.

Ông Phan Văn Huế (70 tuổi), Trưởng ban trị sự đình Bình Thủy chia sẻ: “Đình đã 3 lần được trùng tu, sửa chữa nhưng đình vẫn được giữ nguyên hiện trạng, giữ được nghệ thuật độc đáo của tổ tiên. Hàng năm, đình đón rất nhiều khách trong và ngoài nước tham quan. Chỉ tính riêng năm 2014 đã có đến 68.000 lượt, trong đó khách trong nước là 32.000 lượt”.

Đối diện với đình Bình Thủy, chỉ cách một con sông là chùa Nam Nhã nổi tiếng không chỉ ở vẻ đẹp kiến trúc mà còn bởi lịch sử hình thành và phát triển của nó gắn liền với phong trào cách mạng Đông Du. Nơi đây còn lưu giữ nhiều cổ vật quý hiếm đánh dấu cho sự kết hợp giữa thơ và họa trong nghệ thuật chạm trổ và khảm ốc như các bức hoành phi, câu đối, bộ bàn ghế gỗ thờ trong nhà chùa… Ngoài ra, những địa điểm khác như Hội Linh cổ tự, Long Quang cổ tự… cũng là những công trình kiến trúc văn hóa đặc sắc – nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử, văn hóa tín ngưỡng của người dân Nam bộ…

Ai ghé qua làng cổ này, chắc hẳn sẽ không quên ghé thăm nhà cổ Bình Thủy. Nơi đây từng là địa điểm để đạo diễn người Pháp JJ Annaud mượn làm bối cảnh dựng phim Người tình và cũng là cảnh quay của nhiều bộ phim Việt nổi tiếng như Người đẹp Tây Đô, Những nẻo đường phù sa, Chân trời nơi ấy, Con nhà nghèo, Cây tre trăm đốt…

Nằm trên đường Bùi Hữu Nghĩa, nhà cổ Bình Thủy rộng khoảng 6.000m2 được họ Dương xây dựng làm nhà thờ từ đầu năm 1870 và được tôn tạo lại từ đầu thế kỷ XX. Chủ nhân của ngôi nhà này là ông Dương Chấn Kỷ – một thương gia trí thức và là một điền chủ thích tìm tòi những cái mới lạ của phương Tây mới du nhập vào, đặc biệt là ở lĩnh vực kiến trúc. Bởi vậy, nhà cổ Bình Thủy là sự kết hợp hài hòa của kiến trúc Đông – Tây.

Trải qua hơn 100 năm hình thành, trước những biến cố của thời gian, đặc biệt là chiến tranh tàn khốc, bao nhiêu nếp nhà bên cạnh đã bị tàn phá thì nhà cổ Bình Thủy vẫn giữ được nét cổ xưa sang trọng nhưng tao nhã của mình. Bước qua rào cổng kiên cố bằng bê tông và sắt theo kiểu dinh thự Pháp là một cổng phụ xây theo kiến trúc Á Đông với 4 cột tròn, mặt trước gắn bảng hiệu “Phước An Hiệu”. Cũng như những nhà quyền quý ngày xưa, nhà cổ Bình Thủy được chia thành nhà trước, nhà giữa và nhà sau. Xung quanh nhà là vườn cây ăn trái, hoa kiểng được chăm sóc tỉ mỉ thể hiện sự trù phú nhưng thanh tao. Nhà trước gồm 5 gian dùng làm nơi tiếp khách trong các nghi lễ trang trọng được trang trí theo phong cách Tây Âu như nền nhà trước được lát gạch bông nhập từ Pháp, trần đóng la phông, trang trí hoa văn, đèn treo Tây Âu… Nhà giữa gồm 5 gian, 3 gian trong được bố trí làm nơi thờ tự được bài trí thuần Việt, 2 gian bìa ngăn cách với gian thờ bởi 2 hàng tủ gỗ. Còn nhà sau được dùng để tiếp khách nữ gồm rất nhiều tranh gốm sứ, ô hộc… Nhìn lại tổng thể ngôi nhà, du khách thấy được chủ nhân ngôi nhà này có óc thẩm mỹ rất cao khi chắt lọc hài hòa giữa kiến trúc Việt với phương Tây. Nếu phòng khách được bài trí theo phong cách Tây Âu thì nơi quan trọng nhất lại là nhà thờ thuần Việt. Điều này cũng cho thấy chủ nhân tuy tiếp thu cái mới nhưng vẫn giữ cốt cách dân tộc.

Hiện nay, nhà cổ được lớp lớp con cháu sau chăm sóc tỉ mỉ và mở cửa hàng ngày để đón khách tham quan. Cụ Ngô Thị Ngọc Liên, con dâu đời thứ 5 của ông Dương Chấn Kỷ đang trực tiếp trông coi ngôi nhà này cho biết: “Thông thường, tôi đón khoảng 100 lượt khách vào những ngày lễ, còn những ngày thường thì khoảng vài chục lượt khách. Ngoài 5 người nhà trông coi hiện nay, chúng tôi thuê thêm vài người để làm vườn, quét dọn thường xuyên vì nhà rất rộng, nếu không chăm sóc kỹ rất dễ bị mai một…”.

Dương Bình