Tìm lại dấu xưa: Kỳ 7: Con gái của người sáng lập Trường Dục Thanh

Cụ Hồ Tá Bang (1875-1943), sinh tại làng Kế Môn, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên (nay là huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên – Huế), sau di cư vào Phan Thiết. Cụ là người giỏi chữ Hán và chữ Quốc ngữ nhưng không đi thi. Cụ từng làm Ký lục tại Tòa sứ Phan Thiết, sau đó làm ở Tòa sứ Hội An. Từ nhỏ, cụ Bang đã chịu ảnh hưởng tư tưởng duy tân của Nguyễn Lộ Trạch và sau này có dịp gặp gỡ ba nhà yêu nước Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp tại Phan Thiết, cụ Bang đến với phong trào Duy Tân. Cụ Bang còn là người bạn thân thiết của cụ Nguyễn Sinh Sắc, cha của Nguyễn Tất Thành, sau là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo sử sách, cụ Bang là người có đầu óc duy tân, cải cách. Theo gợi ý của nhà yêu nước Phan Chu Trinh, từ năm 1905, cụ Bang cùng các ông Nguyễn Hiệt Chi, Trần Lệ Chất, Nguyễn Quý Anh, Nguyễn Trọng Lội (con trai nhà thơ yêu nước Nguyễn Thông)… thành lập Tổng công ty Liên Thành tại thị xã Phan Thiết (nay là thành phố Phan Thiết).

Tổng công ty Liên Thành lúc bấy giờ bao gồm Liên Thành thư xã, thành lập năm 1905 (truyền bá sách báo có nội dung yêu nước); Liên Thành thư quán thành lập năm 1906, chuyên sản xuất và kinh doanh nước mắm gây quỹ hoạt động và tạo công ăn việc làm cho nhân dân; Dục Thanh học hiệu, tức Trường Dục Thanh – nơi chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành từng dạy học. Cụ Bang giữ chức Tổng lý (tức Giám đốc) Liên Thành. Phong trào Duy Tân của cụ Phan Chu Trinh bị đàn áp, hoạt động của Liên Thành chịu nhiều khó khăn nhưng cụ Bang đã giỏi lèo lái, vượt qua. Đến năm 1917, với mục đích khuếch trương kinh doanh, Liên Thành chuyển vào Chợ Lớn. Lúc bấy giờ cụ Bang làm Nghị trưởng, tức Chủ tịch hội đồng quản trị và chức Tổng lý giao lại cho ông Nguyễn Quý Anh. Cụ Bang đã tham gia điều hành Liên Thành gần 30 năm.

Khi Trường Dục Thanh thành lập, cụ Bang đã lặn lội đến từng nhà vận động bà con đưa các em, cháu đến trường. Công việc của cụ lúc bấy giờ gặp không ít khó khăn vì hạn chế trong suy nghĩ của người dân. Với người dân vùng biển Phan Thiết lúc bấy giờ, “100 văn chương không bằng xương con cá mòi”. Ý nói xương con cá mòi làm ra nước mắm, giá trị hơn chuyện học vấn nên không muốn cho con cái đi học. Mỗi lần đến nhà, bà con bảo hãy để cho con cái họ ở nhà làm nước mắm. Bà Vân nói: “Trở ngại là thế nhưng cha tôi không nản chí. Cha khuyên nhân dân “chỉ có cái chữ mới có thể chống lại bọn Tây”. Không lâu sau khi mở trường, thực dân Pháp phát hiện cha tôi hoạt động cách mạng, gia đình chống Pháp. Vì lý do đó, năm 1912, Trường Dục Thanh bị đóng cửa”.

Những năm tháng sống tại Phan Thiết, cụ Bang nên duyên với người phụ nữ đẹp người đẹp nết, tên Huỳnh Thị Lâu, là con của một đại phú gia ở đảo Phú Quý, tỉnh Bình Thuận hiện nay. Theo bà Vân, gia tộc họ Huỳnh ở huyện đảo Phú Quý là những người đầu tiên đặt chân lên đảo và bắt tay vào công cuộc khai thiên lập địa.

Cụ Bang và bà Lâu có với nhau 12 mặt con, trong đó có bác sĩ y khoa Hồ Tá Khanh (1908-1996) – người được nhắc đến nhiều trong lĩnh vực y khoa cũng như chính trị. Theo bà Vân – em gái ông Khanh – ông Khanh đi học ở Sài Gòn từ nhỏ. Năm 1926, vì tham gia lễ truy điệu nhà yêu nước Phan Châu Trinh mà ông bị đuổi học và sang Pháp. Hai năm sau, ông đỗ tú tài và được nhận vào học ở Đại học Y khoa Paris. Năm 1938, ông Khanh về nước mở phòng mạch tư, tham gia các hoạt động chính trị, xã hội tại Sài Gòn trong nhóm của Nguyễn Văn Tạo, Phan Văn Hùm… Năm 1942, ông cùng các bạn văn thành lập Báo Văn Lang do ông làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Năm 1945, ông được học giả Trần Trọng Kim, mời tham gia nội các với chức vụ Bộ trưởng Bộ Kinh tế. Sau Cách mạng Tháng Tám, Nội các Trần Trọng Kim từ chức, ông Khanh về sống ở Phan Thiết. Năm 1946, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ra miền Bắc làm việc, nhưng ông không nhận lời. Cao ủy Pháp ở Đông Dương Bollaert cũng mời ông giữ chức vụ trong Chính phủ Nam Kỳ, nhưng ông từ chối. Những năm 1950, ông làm việc tại châu Phi. Sau những năm 1960, ông về hưu và sống tại Pháp cho đến khi qua đời (1996). Ông Khanh là con rể của ông Nguyễn Quý Anh, người từng tham gia điều hành Liên Thành.

Dược sĩ Tường Vân là cựu học sinh Trường nữ sinh Áo Tím – Gia Long (nay là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai) và trở thành nữ sinh của Trường Petrus Ký (THPT chuyên Lê Hồng Phong) – khóa đầu tiên nữ được học ở trường này. Thuở ấy, vì sợ mang tiếng, bà Chánh trường (Hiệu trưởng) chọn một số học sinh xuất sắc để thi tuyển vào Petrus Ký. Bà Vân là một trong số ít nữ sinh được chọn. Vào Petrus Ký, bà Vân học chung lớp với bác sĩ Lương Phán và GS. Trần Văn Khê. Và đây là hai người bạn trong lớp hiện còn sống. Bà Vân là chủ hiệu thuốc Tường Vân nổi tiếng lúc bấy giờ, nằm ở số 58C đường Cao Thắng, Q.3 ngày nay. Vì nhiều lý do, hiệu thuốc đã đóng cửa. Bà Vân là người có công lớn trong việc xây Hồng Thập Tự Sài Gòn (Hội Chữ thập đỏ TP.HCM) và bà chính là Tổng thư ký Hội Chữ thập đỏ miền Nam.

Hiện nay, đồn điền của gia tộc Hồ Tá vẫn còn, nằm cách thành phố Phan Thiết 13km. Mộ của cụ Bang và 6 người con cũng được an táng tại đó. Riêng ông Hồ Tá Khanh, sau khi hỏa táng, tro cốt của ông được đưa từ Pháp về thờ ở nhà lưu niệm Trường Dục Thanh.

Bài, ảnh: Trần Tuy An