Nguyễn An Ninh – Ước mơ làm “cơn gió thổi”…: Kỳ 5: Hôn nhân và luận án tiến sĩ

Giữa năm 1920, Nguyễn An Ninh đã hoàn tất chương trình cử nhân luật. Ninh định báo tin cho gia đình sẽ ở lại để làm luận án tiến sĩ thì ba đánh dây thép sang bảo về gấp để lấy vợ. Việc cưới vợ cho cháu Ninh là do bà cô Nguyễn Thị Xuyên sắp đặt. Ông Khương không muốn Ninh lập gia đình sớm nhưng nghe lời người chị thuyết phục, ông cũng xiêu lòng bởi lý do: “Sợ thằng Ninh lấy vợ đầm rồi ở bển luôn”.

Ông Nguyễn An Đình, con trai đầu của Nguyễn An Ninh kể lại: “Bà cô của ba tôi đã lớn tuổi nhưng nhất định không lấy chồng. Cô rất thương ba tôi nên mai mối cho ba tôi với cô gái con điền chủ ở Sóc Trăng, tên Emilie. Cô này đi học ở Sài Gòn, nói tiếng Tây, quý phái… Bề ngoài của Emilie thì ba tôi ưng bụng. Ba tôi chiều theo ý của cô Xuyên. Đám hỏi xong, ba tôi và Emilie có dịp chuyện trò nhiều. Lúc này ba tôi nhận ra giữa hai người có cách biệt quá lớn về quan điểm sống, về lý tưởng”. Emilie kỳ vọng vào Ninh rằng khi trở thành tiến sĩ luật sẽ ngồi ở ghế cao nhất của tòa án. Ninh thưa chuyện với ba về ý định sang Pháp của mình. Hơn ai hết, ông Khương hiểu ước mơ cao vọng của con. Ông đồng ý Ninh sang Pháp lần 2 để viết luận án tiến sĩ.

Đề tài tiến sĩ của ông sẽ thực hiện có tên Tính dân chủ của các làng xã ở Việt Nam. Để chuẩn bị cho luận án tiến sĩ này, Ninh đã đi tìm hiểu ở những đất nước có cuộc sống hạnh phúc đầy đủ và các cuộc cách mạng lớn như Ý, Thụy Sĩ, Đức, Áo, Hà Lan, Bỉ… Sau thời gian tìm hiểu, ông Ninh khẳng định rằng chính làng xã Việt Nam thời phong kiến có độc lập tự trị. Tính dân chủ của làng xã Việt Nam còn hay hơn các nước khác mà ông đã tham quan, tìm hiểu. Ông phân tích chính sách cai trị ngu dân và mất dân chủ ở xứ thuộc địa đã làm cuộc sống của làng xã trở nên tồi tệ. Năm 1921 Nguyễn An Ninh hoạt động trong Hội Người Việt Nam yêu nước, Hội Liên minh nhân quyền, Hội Liên hiệp thuộc địa. Ông quan tâm nhiều đến Hội Liên hiệp thuộc địa có thành viên một số nước thuộc địa tham gia. Thời gian này bọn mật thám bắt đầu theo dõi Nguyễn An Ninh. Hoạt động của ông công khai, Bộ Thuộc địa biết rất rõ nhưng nghĩ ông còn trẻ nên tìm cách dụ dỗ. Pasquier, chuyên viên cao cấp của Bộ Thuộc địa lúc đó ra bộ ngọt ngào, nói thương quý Ninh và khuyên Ninh nên viết đề tài Tính dân chủ của chế độ quân chủ An Nam thay vì viết Tính dân chủ ở các làng xã Việt Nam. Khi trở thành Toàn quyền Đông Dương, Pasquier cũng mời Nguyễn An Ninh làm việc với chức vụ cao nhất dành cho dân An Nam nhưng ông từ chối.

Nguyễn An Ninh đến Bộ Thuộc địa xin phép về nước cưới vợ rồi quay lại làm luận án tiến sĩ. Đó cũng là cái cớ để ông được trở lại Pháp. Albert Sarraut, là Bộ trưởng thuộc địa khuyên Nguyễn An Ninh khi trở lại Pháp nên chăm chỉ học hành thì Chính phủ sẽ tạo mọi điều kiện, còn nếu thích sống trong nước hạnh phúc bên gia đình thì có thể chọn chức vụ cao mà mình thích. Nguyễn An Ninh nghe thế, hỏi lại: “Các ông có thể giao cho tôi chức toàn quyền được không?”. Tháng 10-1922, Nguyễn An Ninh rời Pháp. Sau ngày tổ chức đám cưới, Thống đốc Nam Kỳ gửi thư mời Nguyễn An Ninh làm quan tòa nhưng ông không nhận. Emilie không hài lòng về quyết định của chồng. Cô không vui bởi lẽ cô đã từ bỏ cuộc sống nhung lụa ở đô thị để về vùng Hóc Môn nhưng chồng đã bỏ không học tiếp tiến sĩ lại còn từ chối làm quan tòa. Emilie bỏ về Sóc Trăng. Cô Nguyễn Thị Xuyên, người mai mối cô Emilie cho cháu Ninh cũng hết cách.

Hôn nhân đổ vỡ. Họ ly dị nhau đúng ba tháng sau ngày cưới. Những ngày đó, Ninh thường ra ruộng chơi với đám trẻ chăn trâu, hướng dẫn bọn trẻ thổi sáo, làm diều rồi mắc võng nằm ngoài đồng cả ngày. Vì thế không ít người bảo Ninh học nhiều quá hóa điên, có vợ đẹp thế mà… Đã học luật bên Tây mà từ chối làm quan, lại trở về nhà quấn quýt với đám mục đồng. Ông Khương rất hiểu con mình. Ninh thưa chuyện của mình với cha, rằng cuộc hôn nhân không thể tiếp tục được nữa mà muốn dành thời gian, công sức để giúp dân giúp nước khỏi cảnh nô lệ. Cách mạng Nga thành công, phong trào cách mạng thế giới cũng chuyển hướng. Lênin đã thành lập Quốc tế Cộng sản, liên minh với phong trào cách mạng các nước, phong trào sẽ mạnh lên, đặc biệt Quốc tế Cộng sản rất quan tâm giúp đỡ phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa. Đó là hướng mở cho các nước thuộc địa, trong đó có Việt Nam. Nguyễn Ái Quốc là một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Pháp. Ông muốn hiệp lực với Nguyễn Ái Quốc. “Con sẽ đánh thức đồng bào còn đang mê ngủ. Sẽ làm cho họ hiểu bổn phận của mỗi người trước vận mệnh của đất nước…”, Nguyễn An Ninh nói với ba. Đêm 25-1-1923, Nguyễn An Ninh xuất hiện trước công chúng Việt Nam với bài diễn thuyết Chung đúc nền học thức cho dân An Nam. Bài diễn thuyết được công chúng đón nhận. Ông quyết định sang Pháp lần 3, nói là để làm luận án tiến sĩ nhưng mục đích mời ông Phan Văn Trường về làm báo.

Một năm sau ly hôn, ông Huỳnh Tấn Kiệt, chồng bà Nguyễn Thị Phòng (em bạn dì ruột với Nguyễn An Ninh) giới thiệu cho anh Ninh một người phụ nữ. Bà là thợ may nổi tiếng ở khu vực Cầu Ông Lãnh, tên Trương Thị Sáu. Người ta thường gọi bà là “cô Sáu Cầu Ông Lãnh”. Bà là người phụ nữ có bản lĩnh, có chí tự lập từ rất sớm, thành lập tiệm may có tiếng tăm ở Sài Gòn. Bà từ chối nhiều lời cầu hôn của những người giàu có, quyền thế thời đó và chấp nhận bỏ kinh doanh để theo chồng về Trung Chánh, Mỹ Hòa, Hóc Môn. Những năm đầu về chung sống, bà tự nguyện bán một phần tài sản của mình để có điều kiện cho chồng hoạt động. Bà nổi tiếng chịu khó, làm đủ các nghề từ may vá, bán vải, mở đại lý thuốc đông y, lập gánh hát, nấu dầu cù là…

Bài, ảnh: Trần Tuy An