AI đang tác động đến sáng tác, sản xuất, biểu diễn đặt ra thách thức lớn về bảo tồn tính nguyên bản và bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc. AI cũng thay đổi, định hình cách giới trẻ tiếp cận âm nhạc. Thực tiễn này đòi hỏi nỗ lực rất lớn của các bên, trong đó có trường ĐH với vai trò đào tạo nhằm giữ gìn bản sắc âm nhạc Việt Nam.
Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Bản sắc âm nhạc Việt trong kỷ nguyên AI” do Trường ĐH Văn Hiến tổ chức vừa qua đã thu hút hơn 300 học giả, nghệ sĩ và chuyên gia công nghệ từ nhiều trường ĐH, học viện, viện nghiên cứu, tổ chức chuyên môn trên cả nước.
Học sinh, sinh viên quen nghe nhạc… ngắn
Trong tham luận, nhóm giảng viên Trần Kim Trọng Nghĩa và Nguyễn Thị Nhật Kim (Trường CĐ Kon Tum) đã chỉ ra, sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng âm nhạc trực tuyến, các thuật toán gợi ý nội dung và mô hình sáng tác tự động khiến quá trình tiếp nhận âm nhạc của học sinh, sinh viên thay đổi đáng kể: Nhanh hơn, tiện lợi hơn nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ “nông cạn hóa” thẩm mỹ. Bản sắc âm nhạc Việt Nam (vốn dựa trên sự trải nghiệm cộng đồng, ký ức văn hóa và ngữ điệu đặc trưng) có thể bị lu mờ dưới sức ép của các xu hướng âm nhạc đại chúng được tạo ra hoặc khuếch đại bởi AI.
Theo đó, thị hiếu âm nhạc của học sinh, sinh viên đang dịch chuyển mạnh mẽ theo hướng ưu tiên những thể loại mang tính thị trường cao, tiết tấu nhanh, cấu trúc đơn giản và dễ lan truyền trên mạng xã hội. Các ứng dụng như TikTok, YouTube Shorts và những công cụ tạo nhạc tự động đã góp phần hình thành thói quen nghe nhạc ngắn. Điều này khiến những thể loại âm nhạc đòi hỏi sự lắng nghe sâu như dân ca, nhạc cụ truyền thống… gặp khó khăn trong việc tiếp cận người trẻ. Theo nhiều khảo sát không chính thức trên các nhóm sinh viên, nhiều người trẻ chỉ nhận biết dân ca qua bản remix, nhạc nền TikTok hoặc các mô phỏng do AI tạo ra thay vì thông qua trải nghiệm thực tế.
Cùng với đó, sự vận hành của thuật toán gợi ý trên các nền tảng âm nhạc khiến quá trình tiếp nhận của học sinh, sinh viên diễn ra một chiều và mang tính bị dẫn dắt. Khi người dùng tương tác với một số nội dung quốc tế, thuật toán lập tức khuếch đại chúng, làm giảm đáng kể khả năng tiếp cận với nguồn âm nhạc truyền thống. Trong môi trường như vậy, việc hình thành sự hiểu biết đúng về âm nhạc dân tộc trở nên khó khăn đối với nhiều học sinh, sinh viên.
“Chưa kể, trong giáo dục âm nhạc, việc sử dụng AI vẫn còn thiếu định hướng. Một số người học sử dụng các công cụ như Suno, Udio hoặc phần mềm tạo giọng hát ảo để thực hiện bài tập sáng tác nhưng không thực sự hiểu chất liệu âm nhạc dân gian mà các em mượn. Các sản phẩm này thường mang tính mô phỏng cơ học, thiếu bối cảnh văn hóa và ngôn ngữ âm nhạc đặc trưng” – nhóm giảng viên đánh giá. Nếu thế hệ trẻ không được định hướng đúng đắn, việc bảo tồn và phát huy bản sắc âm nhạc dân tộc sẽ gặp nhiều khó khăn trong tương lai, thậm chí dẫn đến sự “đứt gãy” trong lưu truyền văn hóa.
Cần đào tạo liên ngành âm nhạc và công nghệ…
Các ý kiến khác tại hội thảo nhìn nhận, thực tế trong sáng tác hiện nay, nếu được định hướng đúng, AI có thể trở thành cầu nối giữa truyền thống và hiện đại. Người nhạc sĩ có thể khai thác chất liệu dân gian, ngôn ngữ âm nhạc dân tộc làm nền tảng trong khi AI hỗ trợ xử lý kỹ thuật, mở rộng không gian âm thanh và hình thức thể hiện. Sự kết hợp này, nếu đặt dưới sự kiểm soát của tư duy nghệ thuật con người, có thể tạo ra những tác phẩm vừa mang bản sắc Việt vừa phù hợp thị hiếu thẩm mỹ của công chúng trẻ trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Tác giả Cao Hữu Nhạc dự báo, vấn đề còn lo ngại là nguy cơ đồng hóa và suy giảm bản sắc do các hệ thống AI hiện chủ yếu được huấn luyện từ kho dữ liệu âm nhạc toàn cầu, trong đó âm nhạc đại chúng phương Tây chiếm tỷ trọng lớn. Nếu việc ứng dụng AI trong sáng tác và sản xuất không đi kèm với ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc, âm nhạc Việt Nam có nguy cơ bị cuốn theo những mô hình âm nhạc chung chung mang màu sắc toàn cầu; làm mờ nhạt các đặc trưng về thang âm, tiết tấu, cấu trúc giai điệu và cảm thức thẩm mỹ truyền thống. Tác giả này cho rằng, để âm nhạc Việt Nam phát triển bền vững trong kỷ nguyên AI thì việc sử dụng AI cần được đặt trong chiến lược phát triển văn hóa tổng thể, bảo đảm hài hòa giữa đổi mới sáng tạo và kiên định với các giá trị bản sắc văn hóa của dân tộc.
Khẳng định vai trò then chốt của các trường ĐH nghệ thuật trong giáo dục thẩm mỹ, đào tạo nguồn nhân lực sáng tạo và định hướng thị hiếu âm nhạc cho sinh viên, hai giảng viên Đặng Ngọc Ngân (Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Sư phạm TP.HCM) và Phạm Kim Ngân (Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường ĐH Cửu Long) cùng cho rằng, các trường ĐH nghệ thuật cần xây dựng một mô hình đào tạo có khả năng đáp ứng đồng thời các mục tiêu bảo tồn văn hóa, đổi mới sáng tạo và thích ứng thị trường. Trường ĐH nghệ thuật không đơn thuần truyền thụ kỹ năng nghề nghiệp mà còn cần là trung tâm nghiên cứu, lưu giữ di sản văn hóa nghệ thuật và định hình thị hiếu thẩm mỹ cho thế hệ trẻ – những người sẽ trở thành nghệ sĩ, nhà sáng tạo và người dẫn dắt xu hướng văn hóa trong tương lai.
Còn giảng viên Nguyễn Thiếu Hoa (Trường ĐH Văn Hiến) qua tham luận thì đề xuất xây dựng kho dữ liệu số quốc gia về di sản âm nhạc Việt Nam; trong đó bao gồm việc số hóa, chuẩn hóa và mở (có kiểm soát) các tư liệu âm thanh, bản nhạc và dữ liệu diễn xướng truyền thống nhằm tạo nền tảng cho nghiên cứu, huấn luyện các hệ thống AI. Song song đó, việc hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến bản quyền cũng như cơ chế chia sẻ lợi ích đối với các tác phẩm có sự tham gia của AI và di sản văn hóa là yêu cầu cấp thiết. Đồng thời, cần phát triển các chương trình đào tạo liên ngành như âm nhạc và công nghệ… nhằm hình thành thế hệ sáng tác, nghiên cứu có năng lực công nghệ cùng nền tảng văn hóa.
Giảng viên Nguyễn Thiếu Hoa nhấn mạnh rằng, chỉ khi làm chủ được công nghệ, chúng ta mới có thể biến AI thành phương tiện hữu hiệu để kể những câu chuyện âm nhạc mang “hồn cốt” Việt Nam bằng ngôn ngữ của tương lai, góp phần vào sự đa dạng của bản đồ âm nhạc toàn cầu.
Việt Ngân
Bình luận (0)