Ngành giáo dục mang trong mình sức sống, sự chuyển động âm thầm mà mạnh mẽ của tư duy đổi mới, phương pháp sáng tạo để bắt kịp nhịp phát triển của thời đại công nghệ số.
1. Ngày xưa người ta dùng ngựa làm phương tiện đi lại và chuyên chở. Sức ngựa hay “mã lực” (HP – Horsepower) là đơn vị đo công suất, dùng để chỉ sức mạnh, khả năng vận hành và sức chịu tải của động cơ, máy móc. Ngày nay trong kỷ nguyên số, sức mạnh không còn đo bằng cơ bắp, mà sức mạnh ở tốc độ của bộ vi xử lý, là lõi trung tâm của trí tuệ con người. “Trí lực” chính là yếu tố đang tái định hình căn bản trong nhiều lĩnh vực khoa học.
Ngành giáo dục đang đứng trước nhiều cơ hội chuyển mình, đổi mới, nâng cao chất lượng để vươn tầm khu vực và thế giới. Lớp học không còn bó hẹp trong bốn bức tường, bảng đen và phấn trắng mà đang cưỡi trên “con ngựa số”, mở ra không gian số với học liệu điện tử, các dữ liệu lớn và nền tảng học tập trực tuyến, nhất là trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển. Thầy cô không chỉ truyền thụ kiến thức, mà là người dẫn đường, khơi gợi, người cầm dây cương trong việc tổ chức, định hướng các hoạt động giáo dục. Người học được trao nhiều hơn quyền chủ động, sáng tạo và cá nhân hóa quá trình học tập của mình. Đó chính là hơi thở mùa xuân đang lan tỏa trong giáo dục, đã và đang làm thay đổi sâu sắc cách dạy và học của thầy và trò.
Năm Ất Tỵ 2025 là một cột mốc đáng nhớ, chứng kiến nhiều biến chuyển quan trọng của đất nước, với khát vọng xây dựng những thành phố năng động, hiện đại trên khắp mọi miền Tổ quốc. Năm Bính Ngọ 2026 hướng tới những bước phi nước đại quyết liệt, bứt phá để trở thành động lực cho sự đổi mới và phát triển. Ngành giáo dục cần có những bước chạy vững vàng, mạnh mẽ, kết hợp hài hòa giữa công nghệ hiện đại và các giá trị nhân văn truyền thống, đào tạo những công dân số thông minh, sáng tạo, có trách nhiệm với cộng đồng, với đất nước.
Song, ông bà ta từng nói: “Đường dài mới biết ngựa hay”. Ngựa có phi nhanh thế nào cũng cần đi đúng hướng. Chuyển đổi số trong giáo dục không chỉ ở việc đầu tư các trang thiết bị hiện đại tiên tiến, nhưng để thuần phục con ngựa “bất kham” đòi buộc bản lĩnh của người cầm cương có đủ hiểu biết, có kỹ năng xử lý, đồng thời tôn trọng các giá trị nhân văn, đạo đức, cảm xúc… chứ không nên lệ thuộc quá mức vào công nghệ. Bên cạnh đó, sự thiếu đồng bộ về hạ tầng công nghệ, kỹ năng số của đội ngũ giáo viên, khoảng cách số giữa các vùng miền… cũng đang đặt ra những thách thức không nhỏ trong hành trình số hóa.
2. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được kỳ vọng tạo bước ngoặt đổi mới trong giáo dục, với định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh, thúc đẩy chuyển biến áp dụng phương pháp dạy học tích cực, phát huy năng lực tự học, sáng tạo của học sinh. Cùng với đó là chủ trương “một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa”, xã hội hóa việc biên soạn sách giáo khoa. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai đã gặp một số khó khăn, thách thức.
“Một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa” là một hướng đi đúng đắn, từ lâu đã được áp dụng ở nhiều nước có nền giác dục tiên tiến, cho phép người học tiếp cận nguồn học liệu đa dạng. Thế nhưng, sự thiếu đồng bộ giữa các bộ sách giáo khoa làm mất đi môi trường “cạnh tranh lành mạnh”, hình thành một kiểu “độc quyền riêng” gây bất lợi cho học sinh. Đơn cử về cách sắp xếp bố cục chương, bài của các bộ sách giáo khoa không có sự thống nhất trên một khung chương trình chung từ Bộ GD-ĐT! Trong bối cảnh hiện nay, việc thống nhất một bộ sách giáo khoa là việc làm phù hợp để lập lại trật tự, tạo sự đồng bộ trong dạy và học.
Sau 5 năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Bộ GD-ĐT đã tổ chức Hội nghị tổng kết, đánh giá kết quả triển khai chương trình giai đoạn 2020-2025. Bên cạnh những thuận lợi theo hướng mở và linh hoạt, cho phép nhà trường chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục phù hợp thì còn đó những khó khăn và phát sinh các vấn đề chưa phù hợp thực tiễn. Cũng tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT nhấn mạnh việc chuẩn bị một bộ sách giáo khoa thống nhất dùng chung cho cả nước, được triển khai ngay từ năm học 2026-2027. Việc biên soạn, thẩm định, ban hành bộ sách giáo khoa thống nhất sẽ được thực hiện theo quy trình chặt chẽ, khoa học, kế thừa những kết quả đã đạt được của giai đoạn trước, đồng thời khắc phục những bất cập còn tồn tại.
Đây sẽ là bài học cho những định hướng giáo dục trong giai đoạn tiếp theo. Bởi lẽ những bước đi vội vã, thiếu tính toán sẽ làm “lỡ dở” các quyết định mang tầm chiến lược, gây lãng phí cả về tài lực và nhân lực. Ngoài việc thẩm định nội dung bộ SGK, tôi đề nghị cần đánh giá Chương trình giáo dục phổ thông 2018 một cách khách quan. Tôi cho rằng có ba yếu điểm “chết người” trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cần khắc phục. Thứ nhất, việc học sinh được lựa chọn tổ hợp môn tự chọn theo sở thích và năng lực nhằm “phân hóa” theo định hướng nghề nghiệp nhưng hầu như các môn học đã chọn ở đầu lớp 10 sẽ giữ ổn định cho đến hết lớp 12, dẫn đến việc học sinh rất khó khăn khi đổi tổ hợp môn. Thứ hai, việc chọn bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống làm bộ SGK thống nhất cả nước. Việc chọn một bộ SGK trong số các bộ SGK phát hành thay vì biên soạn mới hoặc chỉnh lý liệu rằng có mang lại hiệu quả hay không? Thứ ba, việc áp dụng kiến thức bài học để giải quyết các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống là cần thiết. Thế nhưng, khi một bài toán không quá khó mà cách diễn đạt câu hỏi rườm rà, gán ghép các yếu tố “giả định thực tế”, những vỏ bọc “thực tế” gượng ép có khi không làm giảm tính hàn lâm mà còn khiến vấn đề trở nên phức tạp không cần thiết!
3. Chuyển đổi số giúp cải tiến công việc hiệu quả, góp phần tiết kiệm thời gian. Thế nhưng, nếu thiếu sự chuẩn bị về hạ tầng, nhân lực và quy trình rõ ràng thì việc triển khai có thể gây áp lực, thậm chí làm phát sinh thêm gánh nặng cho giáo viên. Từ năm học 2025-2026, TP.HCM triển khai sổ đầu bài số và ký số trên web https://sodaubai.hcm.edu.vn và trên App Sổ Đầu Bài HCM tại 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố, trong đó quy định: “Giáo viên phải thực hiện ký số trên sổ đầu bài số trong khoảng thời gian tiết học nhà trường quy định và không quá 5 phút khi kết thúc tiết học. Nếu như tiết đó giáo viên không ký thì xem như tiết dạy đó không được tính cho giáo viên. Giáo viên chủ nhiệm, hiệu trưởng sẽ ký số, chốt sổ vào mỗi cuối tuần”. Quy định này đã vấp phải rất nhiều rào cản và phản ứng từ giáo viên. Thầy cô không ngại tiếp cận công nghệ nhưng chính sự bất cập trong quá trình triển khai làm cho giáo viên có “ác cảm” với hệ thống cơ sở hạ tầng dữ liệu của đơn vị cung cấp. Cũng như khi có sự cố kỹ thuật, nếu thiếu những sự hỗ trợ kịp thời, thiếu sự thấu cảm từ lãnh đạo thì không thể đòi hỏi giáo viên hoàn thành yêu cầu đặt ra.
Bước qua năm Bính Ngọ 2026, tinh thần đổi mới được kỳ vọng sẽ tiếp tục được thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa. Thế nhưng, để những bước chạy bứt phá, đúng đường và về đích thì rất cần sự cân nhắc thấu đáo trong các chủ trương và chính sách giáo dục.
Lâm Vũ Công Chính
Bình luận (0)