Trong vài năm gần đây, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã mở ra nhiều cơ hội cho học tập. Gần 100% số lượng học sinh THPT hiện nay ứng dụng AI vào việc học khi chúng tôi khảo sát. Các công cụ AI giúp học sinh tra cứu thông tin, gợi ý ý tưởng, thậm chí hỗ trợ viết bài. Tuy nhiên, cùng với lợi ích đó là một vấn đề mới: đạo văn bằng AI.
Điều này đặt ra nhiều câu hỏi về đạo đức học tập, năng lực thực chất của học sinh trong việc học văn và vai trò của giáo viên như thế nào để ngăn chặn hậu quả?
Những cách dùng AI bị coi là… đạo văn
Trước đây, khi nói đến đạo văn, người ta thường nghĩ đến việc sao chép nguyên văn từ sách, báo hoặc internet mà không ghi nguồn. Ngày nay, với sự xuất hiện của các công cụ AI, đạo văn có một hình thức mới tinh vi hơn. Đạo văn bằng AI có thể hiểu là việc sử dụng nội dung do AI tạo ra nhưng lại trình bày như sản phẩm suy nghĩ, sáng tạo của bản thân. Nói cách khác, học sinh không trực tiếp sao chép từ nguồn có sẵn, mà để AI “viết hộ”, sau đó nộp bài như bài làm của mình.
Trong thực tế, học sinh có thể đạo văn bằng AI theo nhiều cách khác nhau. Đó là cách nhờ AI viết toàn bộ bài tập. Ví dụ, giáo viên giao viết một bài nghị luận văn học hoặc bài thuyết minh, học sinh chỉ cần nhập đề bài vào AI, nhận lại một bài viết hoàn chỉnh rồi nộp cho giáo viên. Hoặc là dùng AI chỉnh sửa hay mở rộng bài viết của mình đến mức gần như toàn bộ nội dung do AI viết lại. Học sinh chỉ viết vài ý sơ sài rồi nhờ AI phát triển thành một bài dài, mạch lạc. Bên cạnh đó là dịch hoặc biến đổi nội dung bằng AI. Một số học sinh lấy bài viết từ nguồn khác, sau đó dùng AI để viết lại với từ ngữ khác nhằm tránh bị phát hiện. Ngoài ra, học sinh dùng AI tạo dàn ý, lập luận, dẫn chứng, sau đó chỉ chỉnh sửa rất ít. Trong trường hợp này, phần tư duy cốt lõi của bài viết thực chất không phải của học sinh.
Điều đáng chú ý là nhiều học sinh không nhận thức đầy đủ rằng đây cũng là một dạng đạo văn. Các em nghĩ rằng vì nội dung không “sao chép nguyên văn” nên không phải đạo văn. Tuy nhiên, nếu sản phẩm nộp cho giáo viên không phản ánh năng lực thật của người học, thì đó vẫn là một hành vi thiếu trung thực trong học tập.
Hậu quả khôn lường của đạo văn bằng AI
Đạo văn bằng AI có thể mang lại một số lợi ích trước mắt cho học sinh, như tiết kiệm thời gian hoặc đạt điểm số khá tốt. Tuy nhiên, những lợi ích đó chỉ là tạm thời, trong khi hậu quả của nó thì nặng nề và lâu dài về sau.
Trước hết, tác hại trước mắt là làm suy giảm chất lượng học tập. Thầy C.H.C (giáo viên dạy văn THPT tại phường Đức Nhuận, TP.HCM) nhìn nhận: “Khi học sinh để AI làm thay bài tập, các em sẽ không còn quá trình suy nghĩ, tìm hiểu và luyện tập. Bài tập vốn được thiết kế để rèn luyện kỹ năng tư duy, nhưng khi AI làm thay, mục tiêu giáo dục bị vô hiệu hóa”. Thứ hai, đạo văn bằng AI làm mất đi tính trung thực trong học tập. Trung thực là một giá trị quan trọng của giáo dục. Nếu học sinh quen với việc nộp sản phẩm không phải của mình, các em sẽ dần coi nhẹ sự trung thực. Thứ ba, về lâu dài, việc phụ thuộc vào AI khiến học sinh mất dần khả năng tư duy độc lập. Viết một bài văn, phân tích một vấn đề hay trình bày một ý tưởng đều là những kỹ năng cần được luyện tập. Nếu AI làm thay quá nhiều, năng lực này sẽ không được hình thành.
Một hậu quả khác là sự lệch lạc trong đánh giá năng lực học sinh. Khi giáo viên chấm những bài viết do AI tạo ra, điểm số có thể không phản ánh đúng trình độ của học sinh. Điều này không chỉ gây bất công trong lớp học mà còn làm sai lệch quá trình đánh giá giáo dục. Về lâu dài hơn nữa, thói quen “để máy móc làm thay” có thể ảnh hưởng đến tinh thần trách nhiệm của người học. Khi bước vào môi trường đại học hoặc công việc sau này, nếu thiếu năng lực thật và thiếu ý thức tự học, học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn. Nói cách khác, đạo văn bằng AI không chỉ là một vấn đề kỹ thuật, mà còn là vấn đề đạo đức và năng lực của người học.
Giải pháp để học sinh không đạo văn bằng AI
Để hạn chế tình trạng đạo văn bằng AI, cần có những giải pháp đồng bộ từ giáo viên, nhà trường và chính học sinh.
Về phía học sinh, khi chúng tôi thăm dò ý kiến các em thì đa số đều cho rằng điều quan trọng nhất là xây dựng thói quen học tập chủ động. AI có thể giúp tìm thông tin hoặc gợi ý cách trình bày, nhưng học sinh cần coi đó là công cụ hỗ trợ chứ không phải người làm thay. Khi học sinh tự suy nghĩ, tự viết và tự chỉnh sửa bài của mình, các em sẽ phát triển được năng lực thực sự. Ngoài ra, học sinh cũng nên học cách sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Em N.H.A (học sinh lớp 10 tại một trường THPT ở phường Tây Thạnh, TP.HCM) nêu giải pháp: “Có thể tham khảo ý tưởng từ AI, nhưng cần tự viết lại theo cách hiểu của mình và kiểm tra lại tính chính xác của thông tin”.
Với giáo viên, nhiều thầy cô cho rằng, cần thay đổi cách tiếp cận với AI. Thay vì chỉ coi AI là “đối thủ” của giáo dục, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập. Ví dụ, AI có thể giúp gợi ý ý tưởng, giải thích khái niệm, hoặc cung cấp thông tin tham khảo. Tuy nhiên, giáo viên cần nhấn mạnh rằng sản phẩm cuối cùng vẫn phải là suy nghĩ của học sinh.
Cần thiết nữa là giáo viên nên thiết kế bài tập mang tính cá nhân hóa. Những đề bài gắn với trải nghiệm cá nhân, quan sát thực tế hoặc yêu cầu liên hệ với đời sống sẽ khó để AI làm thay hoàn toàn. Chẳng hạn, thay vì chỉ yêu cầu phân tích một tác phẩm văn học theo khuôn mẫu, giáo viên có thể yêu cầu học sinh trình bày cảm nhận riêng hoặc liên hệ với trải nghiệm cá nhân.
Giải pháp nữa, mà người viết bài này thường áp dụng cho học sinh mình dạy, là tăng cường các hình thức đánh giá trực tiếp. Những hoạt động như thuyết trình, thảo luận nhóm, viết bài trên lớp hoặc phỏng vấn ngắn sẽ giúp giáo viên hiểu rõ năng lực thật của học sinh. Với việc làm bài kiểm tra môn văn, người viết thường yêu cầu học sinh: “Thầy không cấm các em sử dụng AI. Nhưng các em phải coi đó là công cụ trợ giúp, theo nguyên tắc 1/3. Nghĩa là AI chỉ chiếm 1/3 tư duy, còn lại 2/3 tư duy là của các em. Bài làm có tham khảo AI phải ghi chú ra rõ ràng, kể cả mức độ tham khảo”.
Bên cạnh đó, nhà trường cần giáo dục học sinh về đạo đức học thuật. Học sinh cần hiểu rằng việc nộp sản phẩm không phải của mình, dù do AI tạo ra hay sao chép từ nguồn khác, đều là hành vi thiếu trung thực.
Có thể nói với môn văn, AI có thể mang lại nhiều lợi ích nếu được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, khi học sinh lạm dụng AI để đạo văn, thì công nghệ lại trở thành rào cản cho việc học thật. Điều quan trọng không phải là cấm AI, mà là giáo dục cách sử dụng AI trung thực, có trách nhiệm, trở thành một trợ lý hữu ích trong hành trình khám phá tri thức.
Bài, ảnh: Trần Nhân Trung
Bình luận (0)