Cha đẻ của “Táo quân” ngày Tết

Được bầu chọn là một trong top 10 nghệ sĩ nổi tiếng nhất TP.HCM qua chương trình Cánh chim không mỏi, đạo diễn Thế Ngữ được biết đến là người đầu tiên làm kịch bản Táo quân, được công chiếu vào đêm giao thừa thu hút sự chú ý và đón nhận nồng nhiệt của người dân cả nước. Đầu quân cho chương trình Táo quân của Đài Truyền hình Thành phố (HTV) từ năm 1980 với kịch bản Ngọc Hoàng du lịch, người đạo diễn tài hoa này đã tạo dấu ấn tốt đẹp trong lòng độc giả nói chung và ngành du lịch nói riêng. Ông khép lại sự nghiệp viết kịch bản Táo quân vào năm 2011 với vở Táo ơi nói thật đi, nhiều khán giả trong nước lấy đó làm tiếc nuối.

Trong suốt hành trình 31 năm làm đạo diễn cho chương trình Táo quân, các “vấn đề nóng” của xã hội đã được đạo diễn Thế Ngữ minh họa khéo léo, cụ thể bằng chính vốn sống dày dặn chứ không phải do ông bịa ra. Thông qua đó, ông như ngầm lên tiếng bảo vệ lẽ phải, bảo vệ công bằng, góp phần chấn chỉnh những hạn chế hay tiêu cực đang diễn ra trong xã hội từng thời kỳ. Trong đó, nổi bật là những vấn đề về giao thông, du lịch, y tế, ẩm thực, mua quan bán chức, cửa quyền, bảo vệ môi trường, giáo dục… Tuy nhiên, theo đạo diễn Thế Ngữ, người viết kịch bản Táo quân phải có bản lĩnh, dám nghĩ – dám viết, dám làm – dám chịu. Vì “đụng” đến những vấn đề nhạy cảm thì không tránh khỏi sự “đụng chạm” không mong muốn.

Nói về kỷ niệm đáng nhớ nhất trong hành trình viết kịch bản Táo quân, người đạo diễn 73 tuổi kể rằng vào một dịp giao thừa trong thập niên 80, ông làm kịch bản chương trình Táo quân với thời lượng 100 phút. Vào ngày hôm đó, HTV nhận được một bài thơ của nhà thơ Tố Hữu (lúc đang đương nhiệm chức vụ Phó chủ tịch thứ nhất Hội đồng Bộ trưởng) sáng tác về xuân và được bố trí nhanh chóng cho diễn viên tập để ngâm thơ trên truyền hình phát sóng vào đêm giao thừa. Thế nên nội dung kịch bản Táo quân do thời lượng nhiều nhất nên phải cắt gọt bớt 15 phút để dành thời lượng cho bài thơ. Vì vừa là tác giả, vừa là đạo diễn nên ông bỗng trở thành nhân vật quan trọng được mọi người tìm kiếm. May mắn là đến chiều tối “nhà đài” cũng tìm được ông và yêu cầu ông phải vào cuộc gấp để “gỡ rối” vấn đề. Lúc đó là 7 giờ tối, cũng là lúc bắt đầu phát sóng chương trình đêm giao thừa. Sau gần 3 giờ toát mồ hôi lạnh để cắt chỗ này, gọt chỗ kia cho nội dung logic và nhạc nền phù hợp, lúc đạo diễn Thế Ngữ vừa cắt gọt xong phần nội dung ở băng đĩa thứ nhất, thì cũng là lúc phải đút băng vào máy để lên sóng. Rồi lập tức ông chỉnh sửa tiếp ở băng thứ hai. Và chỉ vỏn vẹn 2 phút sau khi hoàn thành, chiếc băng đĩa thứ hai cũng lại kịp thời được đưa vào guồng máy và chuyển động.

Say mê viết kịch bản Táo quân trong 31 năm, ngòi bút của đạo diễn Thế Ngữ sở dĩ đạt đến mức thăng hoa là nhờ có 4 yếu tố: Lòng đam mê, vốn sống, kiến thức và tài chính. Người đạo diễn đã có tuổi này không chỉ say mê làm nghệ thuật, ông còn được các diễn viên rất mực yêu mến vì lòng tử tế của ông đối với họ. Được tham gia đóng Táo quân, theo cảm nghiệm của giới văn nghệ sĩ, sẽ là khởi đầu cho một năm đầy may mắn của họ, nên rất nhiều người “xung phong” và đăng ký để được đóng Táo quân. Hiểu được điều đó nên đạo diễn Thế Ngữ đã cho ra đời những kịch bản Táo quân với nhiều vai diễn, có vở lên đến 60-70 người, để tạo điều kiện cho mọi diễn viên đều có mặt và có được may mắn như họ mong cầu.

31 mùa xuân viết kịch bản Táo quân, đạo diễn Thế Ngữ chỉ dùng duy nhất một loại dụng cụ sáng tác là cây viết chì. Vì sở thích nằm võng khi sáng tác thâu đêm suốt sáng thì chỉ loại bút này mới có thể ra nét và khắc họa những điều mà ông tâm đắc. Cho đến giờ phút này, ông vẫn còn nhớ như in không khí rộn ràng mỗi độ cận Tết khi dàn diễn viên tập trung tại tư gia để tập diễn cho kịch bản Táo quân hàng năm. Năm nay nữa là tròn 4 năm đạo diễn Thế Ngữ ngưng không làm Táo quân để tập trung vào việc đào tạo nhân lực cho lĩnh vực sân khấu nghệ thuật. Điều ông mong nhất là các lớp học trò sẽ nên nghề, sống gắn bó với nghệ thuật bằng lòng đam mê và sự nhiệt tâm trong suốt tuổi nghề mà họ đã chọn.

Ông bầu ấy chính là đạo diễn, thạc sĩ Hoàng Duẩn. Năm nay tròn 42 tuổi, nhưng anh đã có thâm niên 15 năm viết kịch bản và làm đạo diễn cho chương trình Táo quân ngày Tết. Bắt đầu viết kịch bản Táo quân khi còn là sinh viên năm thứ 4 của Trường Nghệ thuật Sân khấu 2. Tác phẩm đầu tay, anh chấp bút viết cho Đài Truyền hình Sông Bé (khi chưa tách tỉnh).

Theo kinh nghiệm của đạo diễn Hoàng Duẩn, Táo quân là bản tổng kết hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội trong một năm của một tỉnh nào đó, thì người làm đạo diễn không đơn giản chỉ là một người chọc cười, mà phải hiểu về văn hóa, về vùng đất, về kinh tế, chính trị và nhiều lĩnh vực khác của vùng đất đó thì mới viết tốt được.

Đạo diễn Hoàng Duẩn nói rằng viết kịch bản Táo quân không hề đơn giản, vì kịch bản này thường là tỉnh ủy hoặc thành ủy duyệt nội dung, trong khi đài truyền hình không có thẩm quyền này. Khi đó những người thẩm định sẽ coi xét từng lời nói của nhân vật. Đặc biệt là nhân vật Ngọc Hoàng. Đây phải là nhân vật có những phát ngôn chuẩn mực. Không như các nhân vật Nam Tào, Bắc Đẩu thì có thể nói hài, gây cười nhưng nội dung cần có khen có chê, mà đã chê là phải “đau”, khiến người xem tĩnh lại và giật mình. Và điều quan trọng là không được phỉ báng, đả kích.

Đạo diễn Hoàng Duẩn cho biết, tính đến thời điểm này, ít nhất anh đã làm khoảng 15 kịch bản Táo quân cho Đài Truyền hình TP.HCM, Truyền hình cáp TP.HCM, Truyền hình Long An, Bình Dương, Bình Phước và nhiều kịch bản Táo quân video hài cho các hãng phim.

Làm văn hóa thì luôn phải linh động để sáng tạo, nhưng đạo diễn Hoàng Duẩn vẫn luôn kiên quyết bảo vệ cái tâm trong sáng của nghề. Như có lần một đài truyền hình tỉnh đề nghị anh viết kịch bản Táo quân với yêu cầu “chỉ khen, không được chê”. Lẽ dĩ nhiên anh đã từ chối, để bảo vệ chính kiến của mình: “Những vấn đề nhức nhối của xã hội nhìn dưới lăng kính hài hước, cho dù nhột hay đau nhưng người ta vẫn chấp nhận, vì mình nói để xây dựng chứ không phải để phỉ báng”.

Vũ Phương Bích