Giữa những biến động dữ dội của lịch sử dân tộc đầu thế kỷ XX, khi nhiều con đường cứu nước lần lượt rơi vào bế tắc, tư tưởng “Chi bằng học” của nhà yêu nước Phan Châu Trinh – một người con xứ Quảng đã mở ra một hướng đi khác. Đó là không dựa vào bạo lực, không trông chờ ngoại lực mà bắt đầu từ tri thức và sự thức tỉnh của con người. Sau một thế kỷ, tư tưởng ấy vẫn còn nguyên giá trị, trở thành một gợi mở có ý nghĩa đặc biệt trong hành trình phát triển của đất nước hôm nay.
Từ nhận thức về lạc hậu đến tư tưởng “Chi bằng học”
Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp hoàn tất việc xâm lược Việt Nam, các phong trào đấu tranh vũ trang liên tiếp nổ ra nhưng đều thất bại. Trong bối cảnh đó, Phan Châu Trinh là một trong những người đầu tiên nhìn thẳng vào căn nguyên sâu xa của sự mất nước. Ông không chỉ nhìn thấy sức mạnh của kẻ thù. Quan trọng hơn, ông nhận ra sự lạc hậu của chính dân tộc về tri thức, văn hóa và tổ chức xã hội. Từ nhận thức ấy, tư duy cứu nước của ông chuyển hướng, đặt trọng tâm vào công cuộc cải cách. Cùng với cụ Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp, ông khởi xướng phong trào Duy Tân với ba nội dung cốt lõi: Khai dân trí, Chấn dân khí, Hậu dân sinh. Trong đó, “Khai dân trí” được xem là nền tảng, điểm xuất phát của mọi thay đổi.
Tinh thần ấy được cô đọng trong thông điệp “Chi bằng học”. Đây không chỉ là một lời kêu gọi học tập mà là một quan niệm phát triển mang tính hệ thống. Theo Phan Châu Trinh, nếu dân trí thấp thì dân khí không thể mạnh, dân sinh không thể cải thiện và mọi nỗ lực cứu nước đều khó đi đến thành công. Vì vậy, con đường căn bản nhất là nâng cao tri thức của toàn xã hội.
Có thể nói, “Chi bằng học” là con đường để hình thành con người tự do. Khi có tri thức, con người mới có khả năng làm chủ bản thân, từ đó góp phần xây dựng một xã hội tiến bộ và một quốc gia độc lập.
Giá trị thời đại và sự tiếp nối trong kỷ nguyên tri thức
Sau hơn một thế kỷ, những giá trị mà Phan Châu Trinh khởi xướng vẫn giữ nguyên ý nghĩa, trở thành một dòng chảy xuyên suốt trong nhận thức về phát triển của đất nước. Tại tọa đàm khoa học nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất của nhà tư tưởng, cải cách Phan Châu Trinh do TP.Đà Nẵng tổ chức, nhiều học giả khẳng định, Phan Châu Trinh không chỉ là một nhà yêu nước, ông còn là người tiên phong đặt nền móng cho tư duy phát triển dựa trên tri thức. Ông nhìn giáo dục là “đòn bẩy” cho toàn bộ đời sống xã hội – từ kinh tế, văn hóa đến chính trị.
Thạc sĩ Nguyễn Quang Trung Tiến, nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử tại Huế cho rằng tinh thần “Chi bằng học” chính là con đường căn bản để mở mang trí tuệ, từ đó giải quyết những vấn đề lớn của dân tộc, từ chống đói nghèo, lạc hậu đến bảo vệ độc lập, chủ quyền. Giáo dục là một giá trị mang tính bền vững, gắn liền với sự trường tồn của quốc gia.
Phó Chủ tịch UBND TP.Đà Nẵng Trần Anh Tuấn khẳng định, trong kỷ nguyên cách mạng công nghiệp 4.0, tư tưởng của Phan Châu Trinh vẫn mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Đà Nẵng đang hướng tới xây dựng đô thị thông minh, trung tâm đổi mới sáng tạo, trong đó giáo dục và khoa học công nghệ được xác định là động lực then chốt. “Chi bằng học không chỉ là khẩu hiệu mà còn là lời nhắc về trách nhiệm với thế hệ trẻ. Đồng thời khẳng định việc tạo điều kiện để người dân học tập, nghiên cứu, khởi nghiệp là yếu tố quan trọng để phát huy tiềm năng và thúc đẩy phát triển”.
GS.TS Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm – ĐH Đà Nẵng, cho rằng tư tưởng “Chi bằng học” của Phan Châu Trinh chính là tinh thần “thực học”. Theo đó, GS.TS Võ Văn Minh đề xuất, để vận dụng hiệu quả, cần gắn cải cách chương trình đào tạo với sứ mệnh nhà trường, đồng thời đưa tư tưởng này vào giáo dục, không gian bảo tàng, di tích và nâng tầm Giải thưởng Phan Châu Trinh nhằm lan tỏa sâu rộng trong xã hội.
Thực tiễn cho thấy, trên chính quê hương Quảng Nam – Đà Nẵng (nay là TP.Đà Nẵng), tinh thần “Chi bằng học” đang được chuyển hóa thành động lực trong kỷ nguyên số. Tri thức trở thành nguồn lực cốt lõi, quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của mỗi địa phương, mỗi quốc gia. Từ một tư tưởng ra đời trong hoàn cảnh đất nước mất độc lập, “Chi bằng học” đã vượt qua giới hạn lịch sử để trở thành một nguyên lý phát triển mang tính phổ quát, soi chiếu con đường đi tới tương lai.
Vĩnh Yên
Bình luận (0)