Việc Bộ GD-ĐT lựa chọn bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” làm bộ sách giáo khoa (SGK) thống nhất toàn quốc cho năm học 2026-2027 (theo Quyết định số 3588/QĐ-BGDĐT) đem đến sự chú ý đặc biệt cho dư luận xã hội, nhất là phụ huynh, học sinh và nhà trường. Với giáo viên, quyết định này có tác động sâu rộng, đem đến nhiều thuận lợi, song vẫn còn những băn khoăn cần tháo gỡ.
Kế hoạch đánh giá và thay đổi việc sử dụng sách giáo khoa
Việc thẩm định và thay đổi SGK theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 diễn ra theo chu kỳ, thường sau 4-5 năm triển khai toàn diện để điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp, cập nhật thực tiễn và địa lý. Với việc triển khai một bộ SGK thống nhất toàn quốc sẽ tinh giản quy trình, tập trung nâng cao chất lượng và hoàn thiện dần theo thời gian (ví dụ năm 2026 có sửa đổi), hướng tới mục tiêu miễn phí SGK và phát triển tài liệu số cho học sinh vào năm 2030.
Chu kỳ và quy trình thẩm định – thay thế như sau. Thẩm định định kỳ, sau khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Bộ GD-ĐT tiến hành thẩm định và điều chỉnh SGK theo từng giai đoạn (khoảng 4-5 năm) để sửa đổi những nội dung chưa chính xác, lỗi thời hoặc ảnh hưởng bởi thay đổi chính sách, địa giới hành chính. Điều chỉnh nội dung, việc thay đổi địa giới hành chính hay mô hình chính quyền địa phương (như năm học 2025-2026) đã dẫn đến việc cần chỉnh sửa chương trình và SGK ở một số môn lịch sử, địa lý, giáo dục công dân. Chuyển sang một bộ SGK thống nhất: Từ năm học 2025-2026, học sinh tiếp tục dùng sách cũ, nhưng năm học sau đó (2026-2027) sẽ dùng sách đã chỉnh sửa để phù hợp hơn; mục tiêu là hướng đến một bộ sách chuẩn quốc gia, tinh hoa từ các bộ sách hiện có, và miễn phí cho học sinh.
Những ưu điểm và hợp lý khi thống nhất còn một bộ sách
Về lộ trình, việc thực hiện song song 3 bộ SGK tính đến hết năm học 2025-2026 là đã hơn 5 năm. Số năm thực hiện này là hợp lý, đủ để nhìn lại, thay đổi. Vì vậy, việc chuyển từ nhiều bộ SGK sang một bộ SGK không hề gây sốc mà được nhiều giáo viên ủng hộ.
Việc Bộ GD-ĐT chọn bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” làm SGK thống nhất khi đã có sự khảo sát, thống kê (có so sánh với 2 bộ sách còn lại) là quyết định thuyết phục giáo viên. Quyết định này có ý nghĩa lớn về mặt kinh tế, xã hội; tránh mất thời gian để biên soạn và thẩm định (mà gấp quá sẽ khó có chất lượng) một bộ SGK thống nhất; giúp giảm chi phí in ấn, phát hành, lưu kho và thay thế sách (vì đã có một nguồn sách có sẵn). Việc kết hợp ưu điểm của ba bộ sách để có sách thống nhất như nhiều góp ý chưa chắc là giải pháp tố ưu, nếu không nói là gượng ép, chắp vá.
Bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” vốn đã được sử dụng rộng rãi trong nhiều năm qua, nhiều giáo viên đã quen với cấu trúc bài học, phương pháp tiếp cận và hệ thống bài tập. Vì vậy, chọn bộ sách này làm bộ sách thống nhất giúp giảm bớt sự xáo trộn, tránh việc phải “làm quen từ đầu” với một bộ sách hoàn toàn mới. Tính ổn định nhờ đó được bảo đảm, đặc biệt trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đã trải qua nhiều thay đổi liên tục trong thời gian gần đây.
Ngoài ra, một ưu điểm quan trọng nữa là việc quản lý chất lượng sẽ thuận lợi hơn. Khi toàn hệ thống cùng sử dụng một bộ sách, Bộ GD-ĐT dễ dàng xây dựng chương trình bồi dưỡng giáo viên đồng bộ, chuẩn hóa hệ thống đề thi, đồng thời thuận lợi trong việc rà soát, chỉnh sửa, cập nhật nội dung khi có yêu cầu. Việc kiểm định chất lượng dạy và học cũng trở nên rõ ràng, minh bạch, tránh tình trạng mỗi nơi một kiểu. Ngoài ra, việc sử dụng chung một bộ sách trên phạm vi toàn quốc góp phần đảm bảo sự thống nhất về chuẩn kiến thức, kỹ năng cho học sinh. Khi mọi học sinh đều học cùng một bộ sách, khoảng cách giữa các vùng miền, giữa thành thị và nông thôn, giữa nơi có điều kiện và nơi khó khăn sẽ được thu hẹp bớt. Điều này giúp hạn chế tình trạng “chênh chương trình”, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tổ chức kiểm tra, đánh giá và thi cử theo chuẩn thống nhất.
Mối lo quay trở lại học và thi theo kiến thức “đóng” của một bộ sách
Bên cạnh những mặt tích cực, việc thống nhất một bộ SGK cũng kéo theo không ít băn khoăn. Trước hết, việc chỉ sử dụng duy nhất một bộ sách sẽ làm giảm tính đa dạng và quyền lựa chọn của nhà trường và giáo viên. Chủ trương “một chương trình – nhiều bộ SGK” vốn được nhà trường phát huy bấy lâu nay khi thực hiện chương trình mới liệu còn có tác dụng tích cực. Khi chỉ còn một bộ sách, nguy cơ giáo dục rơi lại vào “lối mòn cũ”, nơi SGK trở thành chuẩn duy nhất và bắt buộc, là điều cần phải cảnh giác.
Khi toàn bộ hệ thống phụ thuộc vào một bộ sách, mọi hạn chế của bộ sách nếu chưa kịp điều chỉnh sẽ tác động đến học sinh trên phạm vi rất lớn. Theo nhận xét của một số giáo viên, không có bộ sách nào (trong 3 bộ) hoàn hảo tuyệt đối; mỗi bộ đều có ưu điểm ở một số môn và hạn chế ở một số môn khác. Nếu việc chỉnh sửa, cập nhật không kịp thời và khoa học, chất lượng dạy học ở những môn gặp hạn chế sẽ bị ảnh hưởng.
Hơn nữa, dù bộ sách này đã được nhiều nơi sử dụng, vẫn còn không ít trường và địa phương trước nay dạy theo các bộ sách khác. Việc buộc phải chuyển sang bộ sách mới chắc chắn sẽ tạo ra áp lực chuyển đổi nhất định cho giáo viên: phải soạn lại giáo án, điều chỉnh phương pháp, làm quen với hệ thống bài học mới, trong khi thời gian bồi dưỡng và điều kiện hỗ trợ không phải nơi nào cũng đầy đủ.
Cuối cùng, một lo ngại nữa là, nếu thống nhất sách mà không đổi mới cách dạy và cách kiểm tra đánh giá, giáo dục có thể quay lại lối học “chạy theo SGK”, nặng ghi nhớ, nhẹ tư duy. Khi đó, dù chương trình mới đề cao phẩm chất, năng lực, việc dạy và học vẫn có nguy cơ lệch về “học thuộc bài” thay vì “học để hiểu và vận dụng”. Điều này đòi hỏi Bộ GD-ĐT phải song song với thống nhất sách là đổi mới phương pháp, tăng cường tập huấn giáo viên, xây dựng cơ chế đánh giá linh hoạt.
Do đó, thống nhất còn một bộ SGK chỉ nên xem là bước khởi đầu, chứ không phải giải pháp duy nhất. Điều quan trọng hơn là Bộ GD-ĐT cần tiếp tục hoàn thiện chương trình, đầu tư đào tạo giáo viên, khuyến khích phương pháp dạy học sáng tạo và linh hoạt; đồng thời thường xuyên rà soát, cập nhật nội dung SGK để bảo đảm phù hợp thực tiễn, tiệm cận yêu cầu phát triển năng lực thực sự của người học. Khi đó, bộ sách thống nhất mới thật sự trở thành công cụ hữu hiệu phục vụ đổi mới giáo dục, chứ không chỉ là một sự thay đổi mang tính hành chính, hình thức.
Hậu Nguyên
Bình luận (0)