“Chữa bệnh” cho gốm

Với người trong nghề, đây là công việc không hề đơn giản, đòi hỏi người làm phải có tay nghề cao, niềm đam mê và sự nhẫn nại.

Hơn 20 năm làm thuê từ lò gốm này sang lò gốm khác tại làng nghề gốm Tân Phước Khánh, Bình Dương, anh Hồ Ngọc Quyền (huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương) đã không ngừng tìm hiểu và học hỏi người đi trước. Từ một người học việc, mãi đến hai năm sau anh mới được đảm trách việc tạo hình sản phẩm gốm đơn giản. Nhờ những tháng ngày đi sớm về trễ, chịu khó học hỏi, Quyền đã thành thạo tất cả các công đoạn của nghề. Nhu cầu làm đẹp cho gốm ngày càng tăng, chẳng lâu sau Quyền trở thành một người thợ “làm đẹp” lành nghề. Đến bất kỳ lò gốm nào, không khó bắt gặp tiếng lách cách lúc nhẹ lúc mạnh, một thứ âm thanh chẳng lẫn vào đâu được. Một mẻ gốm ra lò, không phải sản phẩm nào cũng hoàn hảo mặc dù được làm qua đôi bàn tay khéo léo của người thợ lâu năm. Chữa “sẹo” lồi, lõm… trên sản phẩm được xem là việc đơn giản nhất. Chữa các vết nứt dài, ngắn đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo.

Không chỉ những sản phẩm gốm mới ra lò bị khiếm khuyết, rạn nứt… mà kể cả những sản phẩm đã qua sử dụng, bị bể, nứt khi vận chuyển cũng được “mông má” và làm đẹp. Quyền nói đùa: “Bệnh” nặng hay “bệnh” nhẹ gì cũng chữa được hết. Hôm chúng tôi đến thăm cũng là ngày đầu tiên Quyền nhận hai “đệ tử”. Người thứ nhất là Thành, em họ của Quyền. Người thứ hai đến từ thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông. Khuôn viên rộng chừng 300m2 là kho chứa hàng ngàn sản phẩm gốm, từ chén dĩa, lu nước đến những chậu hoa… chất thành đống, thành hàng chờ những bàn tay khéo léo của thợ. Quyền chỉ tay về phía hàng gốm với đủ hình hài, màu sắc, giọng hài hước: “Bệnh” nặng thì nằm bên này, nhẹ thì bên kia”. Hai người thợ trẻ chưa quen việc, dầm dề mồ hôi dưới mái nhà tiền chế, thêm cái nóng hầm hập của những ngày đầu tháng 3.

Ngày đầu Quyền có học trò nên tất bật hơn thường ngày. Bài kiểm tra đầu tiên Quyền cho trò làm là “chẩn đoán bệnh” 10 sản phẩm. Quyền cung cấp lý thuyết: “Không phải sản phẩm nào cũng phát hiện vết rạn nứt bằng mắt thường mà thường phát hiện qua thanh âm của nó”. Theo đó, khi dùng búa gõ nhẹ quanh gốm, tiếng lách cách trong hay đục thì biết ngay là bệnh nặng hay nhẹ. Để “chữa bệnh” cho gốm, tùy vào vết nứt của gốm mà người thợ có thể dùng cát, mụn dừa cho vào chỗ nứt và quét lên đó một lớp keo để tạo độ kết dính. Sau khi lớp keo khô, tiếp tục chà để tạo độ nhẵn bóng. Tuy nhiên, khó nhất vẫn là làm thế nào để chỗ vết nứt bình thường như ban đầu mà người ngoài nghề khó phát hiện. “Người giỏi nghề được đánh giá ở khâu này. Có người học cả năm trời cũng chưa thể làm được nên thường nản chí, bỏ nghề”, Quyền nói.

Trở lại Lái Thiêu, vùng đất được cho là “lò” đào tạo những người thợ “chữa bệnh” cho gốm nức tiếng gần xa. Ông Ba Tấn, người cố cựu thừa hưởng nghề gốm của dòng tộc từ thế kỷ XIX, khi gốm Lái Thiêu do người Hoa gốc Quảng Đông, Phúc Kiến và Triều Châu đến định cư và hình thành. Ông Tấn cho biết: “Nhiều năm trước, người mua gốm không đòi hỏi cao về tính mỹ thuật, miễn là nó đảm bảo độ bền. Gốm có sẹo, lồi lõm chút đỉnh thì cũng chấp nhận được. Gặp khách khó tính họ không mua và để bán được thì thợ phải chỉnh sửa, gia cố lại chút đỉnh. Hồi đó, có “chữa” thì cũng chỉ bán với giá rẻ vì kỹ thuật còn nhiều hạn chế, không che được cái khuyết. Bây giờ, sản phẩm gốm lớn, nhỏ đòi hỏi tính thẩm mỹ cao nên công việc làm đẹp là cần thiết, phải có thợ lành nghề hẳn hoi”.

Ông Tấn nói khoe, trong gần 30 năm theo nghề, ông từng được thuê “chữa” chiếc bình gốm cổ của một gia đình ở Hậu Giang với thù lao 17 triệu đồng. “Đó là một vết nứt dài gần 3 đốt tay. Với kinh nghiệm của mình tôi còn lo, phải lặn lội tìm các bậc cao niên nhờ xác định chính xác niên đại của nó mới có thể chữa được”, ông Tấn chia sẻ. Sau lần đó, tên tuổi của Ba Tấn được nhiều người biết đến, trong đó có những tay sưu tầm, thương lái gốm cổ tìm đến “tầm sư học đạo”. Ông Chu Văn Vĩnh, một nhà kinh doanh gốm sứ có tiếng tăm ở đại lộ Bình Dương nói: “Lúc đầu nhiều người tìm tới nhờ anh Ba Tấn học những thủ thuật chữa gốm, nhưng không bao giờ ông truyền đạt hết mình. Bởi theo ông, họ biết bí quyết để truyền nghề cho thế hệ sau là điều tốt nhưng họ biết để lừa thiên hạ thì không nên”.

Bài, ảnh: Trần Anh