Fukuzawa Yukichi – Nhà cải cách Nhật Bản với tư tưởng tiến bộ: Kỳ 2: “Khuyến học” – tư tưởng cải cách chủ đạo

Chính những quan điểm về giáo dục tiến bộ, được dày công ghi chép một cách đầy đủ trong quyển Khuyến học của ông, đã góp phần to lớn giúp Nhật Bản chuyển mình trở thành một cường quốc trên thế giới.

Thuộc dòng dõi Samurai cấp thấp, ngay từ nhỏ Fukuzawa Yukichi đã phải trải qua nhiều sự bất công trong tất cả các khía cạnh xã hội Nhật Bản thời bấy giờ, đặc biệt là giáo dục. Từ lâu, ông đã cảm thấy được sự thối nát của hệ thống giai cấp Nhật Bản chính là nguyên nhân khiến đất nước ngày càng tụt lại phía sau, thế nên khi được bước chân qua các đất nước phương Tây văn minh và tiếp nhận những luồng tư tưởng hiện đại, Fukuzawa rất đồng tình với quan điểm con người khi sinh ra luôn bình đẳng, luôn được hưởng quyền lợi và nền giáo dục như nhau. Ông còn nhấn mạnh: “Trời không tạo ra người đứng trên người và cũng không tạo ra người đứng dưới người”. Ông ra sức tuyên truyền cho tất cả người dân thấy được tầm quan trọng của việc học tập, trau dồi tri thức trong quá trình loại bỏ tình trạng đói nghèo đang bao trùm lên đất nước Nhật Bản “Sự chuyên chế của chính quyền không chỉ đến từ những quan chức tàn bạo, mà trên thực tế còn do những con người bên dưới quá dốt nát, ngu muội” – Fukuzawa tuyên bố. Không chỉ nói về giai cấp, Fukuzawa còn đưa ra quan điểm bình đẳng về giới tính, tuổi tác, tất cả mọi người, không kể già trẻ lớn bé, là trai hay gái… đều có quyền bình đẳng như nhau và xứng đáng được hưởng một nền giáo dục như nhau. Ông cho rằng nếu như chỉ có mỗi đàn ông hay đàn bà thì sẽ không thể nào gánh vác được một đất nước, vì vậy, không chỉ đàn ông mà cả đàn bà cũng phải học tập, trau dồi kiến thức bằng cách này hoặc cách khác, tùy theo tình hình cho phép. Dù là đàn ông hay đàn bà thì cũng không được xao lãng việc học tập.

Quyển Khuyến học được ông viết khoảng từ năm 1872 đến 1876 chính là kết tinh những nỗ lực không ngừng của Fukuzawa đối với nền giáo dục cũng như phát triển của nước nhà. Qua 17 chương của quyển sách từng được xem là “gối đầu giường” của nhiều thế hệ con người Nhật Bản, Fukuzawa đề cập nhiều khía cạnh quan trọng của giáo dục, tầm ảnh hưởng của học vấn đối với vận mệnh đất nước, ý nghĩa và những phương cách giáo dục trong thời đại mới…

Trải qua nhiều năm theo học và bản thân cũng là một nhà trí thức tinh thông Hán học, Fukuzawa sớm nhận thấy được những hạn chế của lối giáo dục mà ông gọi là “bán văn minh” nhưng đang được áp dụng trên khắp Nhật Bản vào những năm tháng khó khăn của đất nước. Theo Fukuzawa thì dù có tuyên truyền và vận động người dân học tập nâng cao tri thức nhưng nếu cứ đi theo lối Hán học lạc hậu thì cũng không thể giúp cho đất nước đi lên, ông cũng nêu ra những luận điểm cho thấy nền Hán học ngược lại còn khiến cho đất nước ngày càng bước lùi. Với một tầm nhìn đi trước thời đại nên sau những chuyến xuất ngoại sang các quốc gia văn minh như Hoa Kỳ và các quốc gia phát triển Âu châu, Fukuzawa đã nhận thấy chỉ có con đường phát triển nền giáo dục theo lối thực học phương Tây, vốn chú trọng vào khoa học kỹ thuật và đạo đức, hơn là lúc nào cũng đi theo lối học hư văn, tầm chương không còn hợp thời của Hán học. Tư tưởng này, sau này vẫn được gọi dưới cái tên “thoát Á”, có nghĩa là đưa Nhật Bản “tách ra khỏi hàng ngũ các nước châu Á, đuổi kịp và đứng vào hàng ngũ các nước văn minh phương Tây”. Và đây cũng là một trong những tư tưởng chủ đạo trong các tác phẩm về giáo dục trong đó có cả tác phẩm Khuyến học. Trong mắt Fukuzawa thì dù một người có đạt đến trình độ cao nhất của Hán học cũng không thể áp dụng kết quả học tập cũng như những kiến thức mình đã học được vào sự phát triển của đất nước. Thêm vào đó, nếu cứ một mực bám lấy nền Hán học thì những ánh sáng văn minh trên thế giới như nền văn minh phương Tây không thể nào hội nhập và giúp cho đất nước tiến bộ. Quan điểm này của Fukuzawa thoạt đầu đã phải chịu nhiều sự chỉ trích từ một số nhà Hán học kỳ cựu cũng như các nhà hoạt động chính trị, cải cách giáo dục bảo thủ tại Nhật Bản thời bấy giờ. Họ cho rằng đây là tư tưởng có mầm mống phản động, gây chia rẽ đất nước mà Fukuzawa Yukichi, một nhà tư tưởng lệch lạc sau khi tiếp cận với nền văn minh phương Tây đã bị mê hoặc một cách mù quáng. Nhưng rõ ràng nhận định này vô cùng phiến diện và có ý định muốn công kích những tư tưởng tiến bộ mà Fukuzawa đưa ra. Bởi cũng trong quyển Khuyến học, ông đã lần lượt đưa ra các quan điểm độc lập trong việc học tập cũng như tiếp thu tri thức từ thế giới bên ngoài. Ông luôn đề cao tính tự lập, đặc biệt là khi tiếp cận với luồng kiến thức của nền văn minh phương Tây, người học cần phải “gạn đục khơi trong” bởi theo Fukuzawa thì dù nền văn minh phương Tây có tiến bộ nhưng cũng đầy khiếm khuyết. Do vậy, ông kịch liệt lên án thái độ “tin tưởng tới mức mù quáng vào văn minh phương Tây”, theo Fukuzawa thì dù là bất cứ khía cạnh gì cũng phải xác định cái gì cần tiếp thu, cái gì cần gạt bỏ.

Dù có một vài quan điểm bất lợi từ phe bảo thủ nhưng những tư tưởng cách tân về giáo dục của Fukuzawa, thể hiện gần như một cách toàn vẹn trong Khuyến học đã tạo ra một cơn gió mới mẻ cho nền giáo dục tụt hậu của Nhật Bản thời khó khăn.

Minh Hiền