Fukuzawa Yukichi – Nhà cải cách Nhật Bản với tư tưởng tiến bộ: Kỳ cuối: Những tư tưởng về con người

“Con người bình đẳng” chính là tư tưởng đầu tiên và quan trọng nhất mà Fukuzawa Yukichi không ngừng nhấn mạnh. Thời bấy giờ, ở Nhật Bản, dù đã có một số thay đổi nhưng xã hội vẫn chịu rất nhiều ảnh hưởng bởi lề lối phong kiến lạc hậu, đặc biệt là sự phân biệt đẳng cấp rõ rệt giữa các tầng lớp. Ngay từ nhỏ, Fukuzawa đã rất bất bình và luôn kịch liệt phê phán sự bất bình đẳng con người ấy, ông cho rằng đã là con người thì khi sinh ra, dù là nông dân, thương buôn hay quan chức, dù là nam hay nữ, thì luôn bình đẳng về mọi khía cạnh của xã hội như giáo dục, chính trị, kinh tế… Không ai được quyền tự xem mình đứng trên người khác hay dùng quyền thế lấn lướt các quyền tự nhiên của người khác. Con người đã tồn tại trên thế giới này thì đều phải được hưởng những quyền lợi như nhau như quyền sở hữu tài sản, quyền con người, và các quyền ấy là bất khả xâm phạm.

Từ quan niệm bình đẳng con người, Fukuzawa Yukichi phát triển quan điểm “con người độc lập”. Đây là một khía cạnh xây dựng con người rất quan trọng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Nhật Bản thời mở cửa bởi khi ấy chính là thời điểm sự giao thoa văn hóa Đông – Tây đang có chuyển biến khá mạnh mẽ. Do đó, Fukuzawa quan niệm rằng nếu như con người Nhật Bản không có tính độc lập, không có tính tự quyết thì rất dễ bị cuốn theo những trào lưu văn hóa phương Tây, vốn cũng chưa thật sự hoàn thiện và có không ít những mặt xấu, mặt hạn chế. Ông định nghĩa độc lập “là tính cách không dựa dẫm hay ỷ lại vào người khác. Việc của mình, mình phải tự lo, tự giải quyết”, còn con người độc lập là người “có tính cách độc lập, là người không bị chi phối hoặc chịu ảnh hưởng của người khác, tự mình biết phân biệt sự thể đúng sai, phải trái, không phạm sai lầm trong hành động” (trích Khuyến học, người dịch Nguyễn Hữu Lợi, NXB Tri thức 2008). Từ đó, ông ra sức truyền bá để giúp người dân Nhật Bản ai ai cũng phải xác định tư tưởng độc lập, độc lập để có thể hòa nhập nền văn minh hiện đại nhưng không hòa tan theo những trào lưu văn hóa không phù hợp, độc lập bản thân để tạo ra một nền độc lập, tự chủ cho đất nước.

Sau cùng, Fukuzawa quan niệm khi đã được hưởng những quyền bình đẳng, xây dựng một tinh thần độc lập tự chủ, một người dân Nhật Bản trong thời đại mới phải mang trong mình tinh thần trách nhiệm đối với đất nước và dân tộc. Thật vậy, trong xã hội Nhật Bản phong kiến, mọi người chỉ biết học hành để tiến thân, ra làm quan để phục vụ cho nhu cầu vật chất của cá nhân chứ rất ít ai quan tâm đến vận mệnh của đất nước và tính mạng của người dân. Họ ỷ lại vào Chính phủ, những người cũng chỉ làm việc vì tư lợi cá nhân. Chính vì lẽ ấy mà Fukuzawa Yukichi, với những ý thức sâu sắc đã đề ra hệ tư tưởng xây dựng con người theo lý tưởng “quốc dân” cũng như trách nhiệm, vai trò của mỗi quốc dân trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước. Theo đó, “quốc dân” phải thực hiện tốt nhiệm vụ xây dựng Chính phủ đại diện cho mình và phải tuân theo các quy định, pháp luật do Chính phủ đặt ra.

Tất cả những tư tưởng về con người của Fukuzawa Yukichi khi hình thành đã tạo được sự quan tâm vô cùng đặc biệt cho toàn thể người dân Nhật Bản. Hệ tư tưởng của Fukuzawa đã góp phần giúp cho người dân Nhật Bản nhận thức được vai trò của mình, họ ra sức học tập, lao động để góp phần tạo nên một thành quả chung, cuối cùng kết quả đạt được đó chính là một đất nước Nhật Bản vô cùng hùng mạnh, vững chắc.

Thấy được mặt tiến bộ của những tư tưởng cải cách của Fukuzawa, nhiều nhà nho sĩ Việt Nam đã khéo léo truyền đạt cũng như áp dụng những tư tưởng của nhà cải cách Nhật Bản này, với mong muốn tìm được một đường lối phát triển mạnh mẽ cho đất nước của mình.

Thành công nhất định trong đường lối cải cách của Fukuzawa Yukichi khiến các nho sĩ Việt Nam xem Nhật Bản như một tấm gương để họ có thể tìm thấy một con đường cứu nước cho dân tộc Việt Nam. Trong số những nhà nho sĩ Việt Nam thời ấy có thể kể đến một vài cái tên như Tăng Bạt Hổ, Nguyễn Thượng Hiền, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh… Các nhà yêu nước đã sang Nhật Bản để tiếp thu, lĩnh hội hệ tư tưởng tiến bộ của Fukuzawa Yukichi. Để rồi sau đó hàng loạt những phong trào cải cách mang đậm tư tưởng của Nhật Bản như Đông Du, Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục được dấy lên và nhận được sự ủng hộ của một số thanh niên yêu nước Việt Nam thời bấy giờ. Tuy các phong trào này cũng như tư tưởng cải cách, trong đó phải kể đến những đường lối cách tân của Fukuzawa Yukichi, đã thất bại khi đưa vào áp dụng ở Việt Nam do tình hình giữa hai đất nước không hề tương quan, nhưng không ai có thể phủ nhận vai trò vô cùng to lớn của hệ tư tưởng Fukuzawa Yukichi đối với phong trào cứu nước về sau của tầng lớp yêu nước Việt Nam. Nó tác động mạnh mẽ và tạo ra sự chuyển biến sâu rộng đến tư tưởng học tập, cứu dân, cứu nước của các chí sĩ, những tầng lớp trí thức Việt Nam yêu nước.

Dù thành công tại Nhật Bản hay thất bại tại Việt Nam thì tất cả tư tưởng về con người của Fukuzawa Yukichi cũng đã tạo ra những ảnh hưởng nhất định không chỉ đối với dân tộc Nhật Bản mà còn lan rộng đến các quốc gia lân cận như khu vực Đông Nam Á hay Trung Quốc…

Minh Hiền