Tuy không nằm trong “top” 12 con giáp, nhưng “gã khổng lồ” – hình tượng voi luôn được các nghệ nhân lưu tâm và khai thác một cách sâu sắc, lắng đọng, đa phong cách trong thế giới nghệ thuật tạo hình. Trải qua các triều đại ở nước ta, những hiện vật về voi luôn xuất hiện, và ngay cả thời đại ngày nay, trên các gốm sứ Nam bộ (Biên Hòa, Lái Thiêu) nơi đâu cũng thấy hình ảnh của voi vừa dung dị, thân thương, vừa quyền lực, vương giả… khiến làm say đắm, ngây ngất các nhà sưu tập gốm sứ xưa và nay.
Tác giả chụp ảnh bên tượng voi
Biểu tượng của vương quyền, trí tuệ và thoát tục
Hầu hết trong các dân tộc châu Á, voi là biểu tượng của quyền lực và vương giả với hình ảnh các vị vua chúa thường cưỡi trên lưng voi. Mặt khác, voi còn được tượng trưng cho thần linh (thần mưa, thần sấm sét), mang lại sự hòa bình, thịnh vượng và phúc lành. Với người Ấn Độ và Tây Tạng, voi là con vật thiêng liêng vì trong truyền thuyết nó cõng thế giới trên lưng mình. Tại các đền thờ của người Ấn cũng như tại Tây Tạng, tượng voi cõng cột trụ xuất hiện rất nhiều với ý nghĩa biểu thị sự vững chãi, chân lý, có sức mạnh vô song. Còn tại châu Phi, voi là biểu tượng của sức mạnh, sự thịnh vượng, tuổi thọ và đạo lý.
Có lẽ voi là một loại động vật lớn, có sức mạnh vô địch, đi lại vững vàng mạnh mẽ, tính tình lại ôn hòa, hiền lành, nhẫn nhịn nên trong Phật giáo, voi biểu thị sự uy nghi của Phật, biểu thị tâm Bồ Tát vốn là thiện lương nhu hòa nhưng cũng có sức mạnh rất lớn. Trên bàn thờ Phật của chùa, voi là con vật “cõng” Đức Phổ Hiền Bố Tát. Tượng voi và phù điêu voi có mặt hầu hết ở các ngôi chùa của người Khmer ở Nam bộ. Trong chùa, voi thường được bố trí chầu ở sân, tiền sảnh, hay cổng chùa, voi đặt ở chính điện để thọ tôn kính.
Tượng thần voi
Hình tượng voi ngoài ý nghĩa gắn với chân lý, sự trong sạch, nhiệm mầu, thì nó còn là biểu tượng của mọi nguồn hạnh phúc, của sức mạnh trần gian. Ở những nơi thờ tự thuộc lăng mộ và đền thờ thì voi như được biểu hiện về quyền uy, đồng thời gắn với những thần linh có võ công. Từ xa xưa đền Voi Phục thờ thần Linh Lang vị thần được người dân tôn kính thờ phụng trong đền là nhân vật có thật trong lịch sử – người đã giúp vua Lý Thánh Tông dẹp giặc Tống. Đền Voi Phục nằm về phía Tây thành Thăng Long, tọa lạc bên hồ Thủ Lệ, nay thuộc phường Cầu Giấy, quận Ba Đình, Hà Nội. Đền Voi Phục đã thành một trấn (trấn phương Tây) trong Thăng Long tứ trấn và là một di tích quan trọng thuộc thủ đô Hà Nội. Hàng năm, nhân dân tổ chức lễ hội vào ngày 9, 10 và 11-2 âm lịch để tưởng nhớ công đức của thần Linh Lang.
Voi “xuất thần nhập thế” trong tạo tác gốm Nam bộ
Hình tượng con voi trong văn hóa dân gian của người Việt, có thể nói xuất hiện trên nhiều khía cạnh, từ chất bình dị, mộc mạc của người nông dân, đến vương gia vọng tộc của vua chúa và sự siêu phàm của thánh nhân. Điều đó, khiến trong nghệ thuật tạo hình, đặc biệt là gốm sứ, voi luôn được khai thác nhiều hình dạng với nhiều mô thức, hoa văn rất ấn tượng và thiêng liêng. Có lẽ, voi xuất hiện nhiều nhất là dòng gốm Nam bộ (Biên Hòa và Lái Thiêu), với những dáng thế sau:
Thứ nhất, hình tượng rắn chắc, to khỏe, vững chãi, của voi được các nghệ nhân sáng tác thành những chiếc đôn voi độc đáo với nhiều kích cỡ lớn nhỏ và nhiều hoa văn khác nhau. Những chiếc đôn gốm hình con voi với những tư thế đứng oai nghiêm, rắn chắc, cặp mắt có hồn như con voi trong tự nhiên. Thường có hai thế, vòi voi vểnh lên và vòi hạ xuống, chức năng chính là làm đôn/ đế đỡ cho các vật phẩm trưng bày trên đôn, như: tượng, bình gốm, chậu cá cảnh, nhiều nhất là chậu cây kiểng, làm tôn vinh vật phẩm trưng bày trông rất đẹp mắt và đầy nghệ thuật. Xưa kia, nhà nào cũng có cặp voi đứng trước cửa nhà, vừa trang trí không gian cho ngôi nhà Việt, vừa tạo cảm giác bình yên với hình dáng voi như trấn giữ, canh cửa cho gia chủ.
Tượng Hai Bà Trưng cưỡi voi của gốm Biên Hòa
Thứ hai, là tượng tròn về voi, với những chú voi nhỏ bé, có thể dùng làm hủ đựng tăm, hủ đựng kẹo, đôn nhỏ trưng bày trên bàn làm việc hoặc trang thờ. Hoặc hình tượng voi oai hùng đang bước để trưng bày như linh vật phong thủy biểu tượng sự cát tường may mắn, bình an.
Thứ ba, hình ảnh những chú voi hòa mình cùng dân làng, buôn đôn của đồng bào Tây Nguyên trên các bình hoa gốm với nhiều dáng thế duyên dáng (dạng chóe, hình tú cầu, dáng Bá Huê Tôn..) và điêu khắc, vẽ rất sắc sảo, tinh tế. Ở chủ đề này, giúp chúng ta ghi nhận đóng góp to lớn của những chú voi lịch sử. Voi ở Tây Nguyên nước ta, từ lâu là trung tâm nuôi, thuần dưỡng voi rừng trong khu vực Đông Nam Á. Trong hai cuộc kháng chiến cứu nước, nhiều voi đã tham gia vận chuyển vũ khí, lương thực cho các chiến dịch lớn, như con voi Bạc Mày đã từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử và được khen thưởng ghi nhận công lao đóng góp cho cuộc kháng chiến chống Pháp.
Từ hình tượng cao quý của voi trên các hiện vật gốm sứ, khiến chúng ta càng thương hơn, đau xót hơn cho số phận của những đàn voi sống hiện nay đang bị de dọa trầm trọng. Vấn đề đặt ra là, nếu để mất đàn voi hiện nay thì chúng ta không chỉ mất con voi mà mất cả một phần ký ức của dân tộc! Bởi lẽ, voi không chỉ quan trọng ở khía cạnh bảo tồn, nó còn là một phần thiêng liêng trong tâm thức của người Việt, nó đồng hành với người Việt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Để kết thúc bài viết này, xin mượn lời của nhà sử học Dương Trung Quốc: “Thật buồn, voi là loài động vật khổng lồ nhất còn sống trên cạn mà loài người có thể nhìn thấy được. Chỉ tiếc khi con người trở thành khổng lồ, với phương tiện và sự nhẫn tâm của họ, thì những người bạn khổng lồ voi trở nên hết sức yếu đuối, trở thành đối tượng bị bỏ rơi”. Thật vậy, theo thời gian, có lẽ chúng ta chỉ được nhìn ngắm những chú voi sinh động, đáng yêu, hào hùng, trí tuệ, siêu phàm qua tranh, tượng và vật phẩm gốm sứ chăng?
ThS. Nguyễn Hiếu Tín
Bình luận (0)