Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, trẻ em ngày càng tiếp cận internet từ sớm, kéo theo những nguy cơ tiềm ẩn về mất an toàn trên không gian mạng. Trước thực tế đó, việc đưa nội dung giáo dục kỹ năng công dân số vào nhà trường, đặc biệt ở bậc tiểu học, đang trở thành yêu cầu cấp thiết, được nhiều trường học tại TP.HCM quan tâm, chú trọng.
Nhận diện nguy cơ từ những bài học gần gũi
Tại Trường Tiểu học Chi Lăng (phường Thông Tây Hội), những tiết học về “bắt cóc online” không chỉ cung cấp kiến thức mà còn góp phần hình thành “miễn dịch số” cho học sinh ngay từ những năm đầu đời.
Trong một tiết học kỹ năng công dân số ở lớp 1/7, khái niệm “bắt cóc online” – vốn tưởng chừng trừu tượng với học sinh nhỏ tuổi – đã được chuyển tải một cách sinh động, dễ hiểu thông qua các tình huống gần gũi. Không sử dụng cách giảng dạy áp đặt, giáo viên lựa chọn phương pháp gợi mở, đặt học sinh vào các tình huống cụ thể: một người lạ nhắn tin hỏi thông tin cá nhân, một lời mời kết bạn kèm theo quà tặng hấp dẫn, hay một lời rủ rê gặp mặt ngoài đời thực. Từ những tình huống đó, học sinh được hướng dẫn nhận diện dấu hiệu nguy hiểm và cách xử lý phù hợp.
Các nguyên tắc cốt lõi được nhấn mạnh xuyên suốt tiết học: không chia sẻ thông tin cá nhân, không kết bạn với người lạ trên mạng, không làm theo yêu cầu đáng ngờ và luôn tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn khi gặp tình huống bất thường.
Điều đáng ghi nhận là học sinh không chỉ lắng nghe mà còn tích cực tham gia vào quá trình học tập. Các em sử dụng máy tính bảng, cùng nhau thảo luận nhóm, đóng vai xử lý tình huống vô cùng tự tin, thể hiện khả năng phản xạ và bước đầu hình thành kỹ năng tự bảo vệ mình trong môi trường số.
Một học sinh lớp 1/7 chia sẻ sau giờ học: “Nếu có người lạ nhắn tin, em sẽ không trả lời và sẽ nói với ba mẹ. Em không nhận quà của người mà em không quen biết”. Những chia sẻ hồn nhiên nhưng cho thấy nhận thức ban đầu của học sinh về an toàn số đã được hình thành một cách tự nhiên, phù hợp với lứa tuổi.
Nếu lớp 1/7 tập trung vào nhận diện nguy cơ, thì ở lớp 1/4, tiết học kỹ năng công dân số lại được thiết kế theo hướng phát triển tư duy thông qua câu hỏi trung tâm: “Nếu là người lạ trên mạng, em sẽ làm gì?”. Không gian lớp học được “biến hóa” thành một sân khấu nhỏ, nơi học sinh trở thành nhân vật trong các tình huống giả định. Không còn bảng đen – phấn trắng quen thuộc, thay vào đó là những tình huống bất ngờ, những câu hỏi mở kích thích suy nghĩ và phản xạ của học sinh. Giáo viên lần lượt đưa ra các kịch bản: một người lạ gửi lời mời kết bạn, một tin nhắn hứa tặng quà, hay một yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân. Học sinh được khuyến khích đưa ra quan điểm cá nhân và lý giải cho lựa chọn của mình.
Điểm nổi bật của tiết học là học sinh không học thuộc lòng các quy tắc, mà được dẫn dắt để tự suy nghĩ, tự đưa ra quyết định. Chính quá trình này đã góp phần hình thành “trí tuệ số” – khả năng nhận diện, đánh giá và lựa chọn hành vi phù hợp trong môi trường mạng.
Nhiều học sinh đã đưa ra những câu trả lời rõ ràng và dứt khoát: “Em sẽ không trả lời người lạ”, “Em sẽ hỏi ý kiến ba mẹ”, “Em sẽ chặn người đó nếu thấy không an toàn”. Những phản xạ này, dù còn đơn giản, nhưng chính là nền tảng quan trọng để hình thành năng lực công dân số trong tương lai.
Giáo dục “miễn dịch số”: Không thể chậm trễ
Ông Nguyễn Bảo Quốc (Phó Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM) nhìn nhận, trẻ em ngày nay lớn lên trong môi trường số với mức độ tiếp xúc công nghệ ngày càng sớm. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những nguy cơ như lừa đảo trực tuyến, xâm phạm thông tin cá nhân hay các hành vi dụ dỗ trên mạng. Chính vì vậy, việc trang bị kỹ năng an toàn số không thể chờ đến các bậc học cao hơn, mà cần được triển khai ngay từ bậc tiểu học, với phương pháp phù hợp với tâm lý lứa tuổi.
“Giáo dục kỹ năng công dân số cho học sinh tiểu học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là độ tuổi các em bắt đầu khám phá và tiếp cận với công nghệ thông tin và truyền thông. Việc trang bị những kỹ năng cơ bản để sử dụng công nghệ một cách an toàn, đúng chuẩn mực không chỉ giúp học sinh phòng tránh các rủi ro, nguy cơ trên môi trường trực tuyến, mà còn góp phần hình thành tư duy đa chiều, nuôi dưỡng năng lực sáng tạo – những phẩm chất thiết yếu trong kỷ nguyên số”, ông Quốc nhấn mạnh.
Chia sẻ về định hướng này, thầy Dương Trần Bình (Hiệu trưởng Trường Tiểu học Chi Lăng) cho biết: “Nhà trường xác định giáo dục kỹ năng công dân số là một trong những nội dung quan trọng, song hành cùng việc dạy kiến thức. Với học sinh tiểu học, đặc biệt là lớp 1, việc tiếp cận phải nhẹ nhàng, trực quan, thông qua trải nghiệm để các em dễ hiểu, dễ nhớ và có thể vận dụng trong thực tế”.
Theo thầy Bình, mục tiêu của các tiết học không chỉ dừng lại ở việc giúp học sinh “biết” mà quan trọng hơn là “biết làm gì” trong các tình huống cụ thể. “Chúng tôi hướng đến việc hình thành cho học sinh những phản xạ an toàn ngay từ sớm. Khi gặp tình huống đáng ngờ, các em biết nói “không”, biết tìm đến người lớn và biết bảo vệ thông tin cá nhân của mình. Đó chính là nền tảng của một công dân số có trách nhiệm trong tương lai”, thầy Bình nói.
Từ thực tiễn triển khai tại Trường Tiểu học Chi Lăng, có thể thấy các tiết học kỹ năng công dân số đang từng bước phát huy hiệu quả rõ rệt. Không chỉ giúp học sinh nhận diện nguy cơ, các tiết học còn góp phần hình thành thái độ và hành vi đúng đắn khi tham gia môi trường mạng. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của nhà trường không mang tính “cảnh báo” đơn thuần, mà hướng đến việc xây dựng ý thức và thói quen tích cực cho học sinh. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, học sinh được “thực hành” cách ứng xử an toàn, từ đó hình thành kỹ năng một cách tự nhiên, bền vững. Những bài học về “bắt cóc online” vì thế không còn là nội dung khô khan, mà trở thành những trải nghiệm học tập hấp dẫn, gần gũi với đời sống của học sinh.
“Mỗi tiết học kỹ năng công dân số là một lần “gieo” vào học sinh “hạt giống” của sự cảnh giác và trách nhiệm. Khi những “hạt giống” này được nuôi dưỡng đúng cách, chúng sẽ trở thành lá chắn giúp học sinh tự tin bước vào thế giới số – một không gian rộng lớn nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong hành trình chuyển đổi số của giáo dục, việc hình thành “miễn dịch số” cho học sinh không chỉ là nhiệm vụ của riêng nhà trường, mà cần có sự đồng hành của gia đình và xã hội. Nhà trường cũng rất mong phụ huynh tiếp tục cùng hỗ trợ, đồng hành với nhà trường hình thành cho trẻ kỹ năng công dân số để trẻ tự tin hội nhập một cách an toàn”, thầy Bình chia sẻ.
Bài, ảnh: Yến Hoa
Bình luận (0)