“Hát nuôi phần hồn”

Từ khi trở về Việt Nam, thấy lời hát ru đã gần như tắt hẳn trên môi các bà mẹ trẻ, GS. Trần Văn Khê rất lấy làm lo ngại. Ông chia sẻ: “Tiếng hát ru là bài giáo dục đầu tiên của người mẹ truyền cho con. Cùng với bầu sữa nóng, trong vòng tay ấm của mẹ, lời hát ru “rót” vào trong tiềm thức trẻ. Vì nếp sống mới mà các bà mẹ trẻ không còn thời gian để hát ru, đó là thiệt thòi lớn không gì bù đắp được”.

“Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn”, GS. Trần Văn Khê khẳng định. Trẻ em ngày nay thích nghe nhạc trẻ với ca từ nhí nhố, phản cảm, lỗi không thuộc về các em mà vì chúng không được hát ru. Lời hát ru với thanh âm nhẹ nhàng, êm ái sẽ mang lại cho đứa trẻ cảm giác dễ chịu. Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy, sai lầm lớn của các bà mẹ là không hát ru mà mua đĩa hát về cho trẻ nghe.

Đúc kết kinh nghiệm thực tiễn cũng như qua các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, GS. Trần Văn Khê khuyên các bà mẹ: “Sẽ không có tác dụng gì khi cho trẻ nghe đĩa hát. Chính giọng hát ru của bà, của mẹ mới thật sự giúp trẻ cảm nhận sâu sắc, đi vào giấc ngủ sâu và quan trọng nhất là giúp trẻ hiểu biết, đam mê thơ văn, nhạc, họa. Bên cạnh đó, tiếng hát ru sẽ truyền cho con tình thương yêu âm nhạc, đất nước và con người Việt Nam. Tiếng hát ru “đẻ” ra câu hò, điệu lý. Các bà mẹ nên chịu khó hát ru. Những đứa con được hát ru sẽ phát triển trí thông minh, có năng khiếu, có được hiểu biết trong đời”.

Nghệ nhân văn hóa dân gian (nghệ sĩ hát ru) Hồng Anh bảo bà yêu hát ru là bởi tuổi thơ của bà tràn ngập lời hát ru. Mỗi lần đi qua ngõ nhà ai, nghe tiếng hát ru là bà gãi nhẹ vào lưng trâu để trâu đứng lại rồi nghe đến khi nào lời ru dứt mới cho đi tiếp. Nghệ nhân Hồng Anh kể lại lời của Đại tá Tư Chu lúc ông còn sống: “Khi chúng tôi hành quân qua rừng ở biên giới Tây Ninh, tôi lệnh cho cả đoàn nghỉ chân bên căn chòi thật lâu là vì vô tình nghe được lời hát ru vọng ra êm ái từ một mái nhà tranh. Lời hát ru mà tôi bắt gặp lúc đó nó quá thiêng liêng, tôi cảm nhận được lời hát ru là hồn thiêng của dân tộc và có thể tìm ra được triết lý nhân sinh từ lời hát ru”.

GS. Trần Văn Khê chia sẻ, tiếng hát ru của miền Trung và miền Bắc cơ bản còn giữ được bản sắc riêng, khắc khoải và sâu lắng. Riêng tiếng hát ru miền Nam đã được đưa nhiều vào cải lương, vì thế mà nó đã bị cải lương hóa, đó là điều đáng tiếc.

Nhà nghiên cứu văn hóa, TS. sử học Nguyễn Nhã tâm sự: “Rất tiếc vì tiếng hát ru đã mai một. Tiếng hát ru là văn hóa, là tinh thần của Việt Nam. Tôi mong rằng mọi người (đặc biệt là các bà mẹ trẻ) đều có thể hát ru mộc. Mỗi món quà tặng cho nhau hãy là những chiếc đĩa hát ru sẽ ý nghĩa biết bao. Hãy cứu lấy lời hát ru bằng cách mở ra cuộc hội thảo về hát ru để tìm thấy cái hay, cái đẹp của những gì thuộc về giá trị truyền thống”. TS. Nguyễn Nhã cho biết thêm sở dĩ ông yêu âm nhạc truyền thống, đam mê nghiên cứu văn hóa là vì ông đã được nghe lời ru của mẹ.

Mong muốn tiếng hát ru “sống” lại, GS. Trần Văn Khê và Hội quán Các bà mẹ đã tổ chức nhiều buổi nói chuyện chuyên đề như: Hát ru mộc, tìm lại lời ru Nam bộ, hát ru Việt sử thi… Các buổi nói chuyện còn có sự tham gia của những nhà nghiên cứu văn hóa trong và ngoài nước. Mới đây, tác giả bài thơ nổi tiếng Ngày xưa Hoàng Thị – nhà thơ Phạm Thiên Thư cũng đã cho ra mắt cuốn sách Hát ru Việt sử thi. Qua đó, tác giả đã gửi gắm Việt sử thi là sự sống con người, là phần hồn của dân tộc. Đây là tác phẩm thi hóa dài hơn 3.000 câu mà tác giả đã thai nghén và phác thảo từ những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ trước.

GS. Trần Văn Khê cho biết ở Pháp từ lâu đã thành lập Hội Nghiên cứu những bài hát ru cho thai nhi với các bài về dân ca, đồng dao. Sau này, hội này còn đặt lời cho những bài hát có tiết tấu đều đều, êm êm… có tác dụng giáo dục thai nhi rất hiệu quả. Tuy nhiên, không gì giáo dục tốt cho thai nhi bằng tiếng hát ru. “Tại sao ở phương Tây phải bỏ ra hơn nửa thập kỷ để nghiên cứu bài hát cho thai nhi, còn ta sẵn có lời hát ru mà không sử dụng?”, GS. Trần Văn Khê đặt vấn đề.

Trần Tuy An