Hương xưa bánh tổ

Ngay cái tên bánh tổ cũng đủ gợi lên niềm thiêng liêng kính cẩn của cháu con với tiên tổ. Hay với một ý nghĩa khác đó là gợi lên không khí của ngày đoàn tụ gia đình. Có lẽ vì vậy, người xứ Quảng thường dùng bánh tổ để dâng tổ tiên trong các dịp rằm, lễ tết. Mâm cỗ trong những ngày này dù thiếu đi nhiều thứ nhưng nhất định không thể thiếu dĩa bánh tổ dâng cúng ông bà.

Nhịp sống hiện đại, nhiều lò bánh thủ công dần vắng bóng nhưng ở Hội An vẫn còn những người dân yêu nghề, bám nghề với tâm niệm: “Cái nghề đó do cha ông tạo ra, đã nuôi những lớp trẻ trong gia đình khôn lớn, trưởng thành. Vì vậy, dù nghề gặp khó cũng không thể bỏ!”. Về Hội An, không khó để hỏi đường đến nhà anh Nguyễn Hữu Tâm, phường Thanh Hà. Anh là một trong những chủ lò bánh tổ bám nghề lâu năm nhất ở đây. Thấy khách, không cần hỏi thăm, anh cười rổn rảng: “Bữa ni sắp Tết rồi, khách đến nhà chắc là để xem chúng tôi làm bánh tổ đây mà”.

Anh Tâm dẫn chúng tôi mục sở thị không gian làm bánh tổ. Một căn bếp đủ rộng tầm chục mét vuông, những thanh củi xếp ngay ngắn bên cạnh lò nấu. Duy chỉ có những chiếc cối có vẻ đã phủ bụi thời gian. Anh Tâm phân bua: “Xưa khi chưa có bột nếp xay sẵn, những chiếc cối này dùng để giã nếp. Nay công nghệ hiện đại, người làm bánh không còn phải giã nếp nhưng mình vẫn giữ những chiếc cối làm kỉ niệm. Đó là kỉ vật của cha ông”. Anh Tâm cho biết thêm, đến độ gần Tết như thế này, nghề làm bánh tổ của gia đình anh bắt đầu bước vào giai đoạn tất bật. Phải thuê thêm 5, 6 nhân công để có người giã nếp, rây bột. Là thế hệ thứ 3 trong gia đình có truyền thống làm nghề bánh tổ, anh Tâm bảo rằng, cái quan trọng của bánh là phải giữ đúng hương vị của nó. Anh không ham hố làm nhiều, mỗi ngày với chừng ấy người làm, anh chỉ dừng lại ở mức tầm 20kg bột nếp. Các phần phụ thêm ngoài bột nếp có gừng tươi, đường bánh hoặc đường trắng tùy theo nhu cầu của khách. Trước đây, đường để nấu bánh tổ thường là loại đường nấu bằng mía đổ ra bát cho cô đặc lại, đem ủ rơm. Thứ đường này người Quảng gọi là đường đen. Với bánh tổ, công đoạn thắng đường nằm trong bí quyết gia truyền không tiết lộ tạo nên vị ngon ngọt vừa đủ và làm nên cái bánh đủ độ dẻo. “Bây giờ nhiều người dùng khuôn nhôm, lót nion để đổ bánh cho đẹp nhưng gia đình mình vẫn giữ kiểu khuôn truyền thống bằng tre đan và lá chuối tươi. Mỗi nồi bánh mình hấp cách thủy khoảng 4 tiếng thì bánh chín. Tiếp đó, mình vớt bánh ra, rắc đều vừng đã rang chín lên mặt bánh. Như vậy công đoạn làm bánh hoàn thành, chỉ còn đem ra chợ”, anh Tâm nói.

Nói như anh Tâm: “Bánh tổ giản dị quê mùa nhưng thiếu nó coi như cái Tết không về, coi như ngày rằm cháu con chưa làm tròn bổn phận hiếu thuận với tổ tiên”. “Bây giờ, thỉnh thoảng, vẫn có khách đặt hàng gửi cho người thân ở nước ngoài. Mỗi lần như vậy người ta nói với tôi rằng, dù ở xa nhưng vẫn nhớ lắm cái hương vị quê nhà, muốn được ăn để bớt nỗi nhớ nhà”. Chỉ cần từng ấy lí do, đủ để anh Tâm từ bỏ nghề may đo áo quần cho khách Tây và làm kế toán với số tiền kiếm được không hề ít để giữ bếp than bánh tổ của gia đình. “Nghề bánh tổ không thể làm giàu, thậm chí không đủ nuôi gia đình với thời giá bây giờ, nhưng ngày xưa mẹ tôi nuôi được mấy chị em tôi từ nghề làm bánh tổ. Giờ tôi giữ nghề là để giữ cái nếp xưa, nhắc nhở cháu con”. Tâm tư giản dị của anh Tâm chất chứa tình yêu nét văn hóa truyền thống, nặng tình với nếp quê xưa. Giữa những cuộc đổi thay chóng mặt, anh vẫn lặng lẽ khoác cho phố một không gian thuần quê ấm áp. Không gì khác, đó chính là mạch ngầm nuôi sống, giữ gìn nét văn hóa truyền thống ngàn đời của cha ông mà mảnh đất này riêng có!

Bài, ảnh: Phan Vĩnh Yên