Biến đổi khí hậu đã hiện hữu rõ nét tại các xã miền núi phía nam tỉnh Quảng Trị với mưa lũ, sạt lở và hạn hán đang trực tiếp tác động đến sinh kế và đời sống của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô. Trước thách thức ngày càng khắc nghiệt, việc chuyển từ tư duy “phòng chống” sang “thích ứng” dựa trên tri thức bản địa, sự tham gia của cộng đồng và cách tiếp cận chủ động đang mở ra hướng đi bền vững hơn cho các địa phương trong hành trình ứng phó với biến đổi khí hậu.
Từ “phòng chống” sang “thích ứng”
Những năm gần đây, tại các xã miền núi phía nam tỉnh Quảng Trị như: Đakrông, Tà Rụt, Tân Lập, A Dơi, Lìa…, biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét đến đời sống người dân. Trước thực tế ấy, việc “sống chung với điều kiện thời tiết cực đoan” không còn là lựa chọn mà trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các cộng đồng miền núi. Trước đây, công tác phòng chống thiên tai tại các xã miền núi chủ yếu tập trung vào ứng phó khi thiên tai xảy ra. Cách làm này góp phần giảm thiểu thiệt hại trước mắt nhưng mang tính bị động, phụ thuộc nhiều vào diễn biến thời tiết và khả năng hỗ trợ khẩn cấp. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, phương thức tiếp cận này dần bộc lộ những hạn chế.
Những năm gần đây, với sự hỗ trợ của Plan International Việt Nam, cùng sự phối hợp của chính quyền địa phương, các xã miền núi phía nam Quảng Trị đã từng bước tiếp cận cách làm mới: thích ứng với biến đổi khí hậu dựa trên tri thức bản địa, kinh nghiệm cộng đồng và đánh giá khoa học. Thay vì chỉ tập trung đối phó khi thiên tai xảy ra, các địa phương được hướng dẫn xây dựng Kế hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu (LAPAs) dựa trên điều kiện thực tế của từng địa bàn, địa hình, nguồn nước, sinh kế đến các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.
Một trong những bước đi quan trọng là triển khai đánh giá “Tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu” (CVCA). Thông qua các hội thảo và khóa tập huấn, cán bộ địa phương và đại diện cộng đồng được trang bị kiến thức nền tảng về biến đổi khí hậu, cách sử dụng công cụ CVCA, phương pháp thu thập thông tin và phân tích rủi ro. Các hoạt động này có sự tham gia tích cực của phụ nữ và người khuyết tật, góp phần bảo đảm tính bao trùm trong quá trình lập kế hoạch. Tiếp đó, các cuộc tham vấn cộng đồng được tổ chức tại các xã Tà Rụt, Đakrông, Tân Lập, Lìa và A Dơi, thu hút đông đảo người dân tham gia.
Từ góc độ cán bộ cơ sở, anh Nguyễn Hữu Khóa – cán bộ Văn phòng UBND, Thư ký Ban điều hành dự án Plan xã A Dơi cho biết: “Chúng tôi đã được tập huấn, hướng dẫn về quy trình, công cụ để xây dựng Kế hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu, tôi thấy rất hữu ích, nhóm hỗ trợ lập kế hoạch CVCA cho xã đã được tiếp thu các kiến thức mới so với trước đây chúng tôi chỉ tập trung vào việc phòng ngừa ứng phó thiên tai thì nay chúng tôi phải phân tích thực trạng, các yếu tố liên quan đến biến đổi khí hậu, để đưa ra các giải pháp phòng ngừa thích ứng với biến đổi khí hậu trong các lĩnh vực can thiệp tại xã”.
Xây nền vững cho tương lai
Từ quá trình đánh giá và lập kế hoạch, nhiều thay đổi cụ thể đã xuất hiện trong đời sống cộng đồng. Ở xã Tà Rụt, không ít hộ dân từng sinh sống ven khe suối và sông Đakrông đã chủ động di dời nhà ở lên khu vực cao hơn sau khi nhận diện rõ nguy cơ sạt lở.
Đối với miền núi Quảng Trị thích ứng với biến đổi khí hậu là quá trình lâu dài. Yếu tố then chốt nằm ở sự thay đổi nhận thức của cộng đồng, hiểu biến đổi khí hậu là thực tế không thể đảo ngược, từ đó chủ động thích ứng để giảm thiểu tổn thương. Các khóa tập huấn và tham vấn cộng đồng đã góp phần hình thành đội ngũ nòng cốt tại cơ sở, gồm cán bộ xã, phụ nữ, thanh niên, giáo viên… những người có khả năng lan tỏa kiến thức và dẫn dắt cộng đồng hành động.
Thích ứng với biến đổi khí hậu không bắt đầu từ những công trình lớn mà từ những việc làm nhỏ, thiết thực như trồng cây giữ đất, di dời chuồng trại ra khỏi vùng sạt lở, thu gom rác ven khe suối, hay tổ chức các buổi sinh hoạt, diễn đàn về khí hậu trong trường học. Khi những hành động ấy được duy trì và lan tỏa, dần hình thành nếp nghĩ và cách làm mới, giúp cộng đồng chủ động hơn trước những đổi thay ngày càng khó lường của thời tiết. Trong hành trình ấy, sự đồng hành của Plan cùng chính quyền và người dân địa phương góp phần khẳng định rằng cộng đồng hoàn toàn có thể thích nghi, chủ động bảo vệ cuộc sống của mình giữa vùng rừng núi hiểm trở và điều kiện khí hậu đang không ngừng biến đổi.
Hiền Lương
Bình luận (0)