Một đời đi tìm bằng chứng lịch sử: Kỳ 2: Ký ức biến cố Hoàng Sa

Sau 3 tháng chuẩn bị, tài liệu cho cuốn Đặc khảo về Hoàng Sa, Trường Sa dày 350 trang đã tạm xong nhưng phải đợi đến sự kiện một năm biến cố Hoàng Sa mới ra mắt. Cuốn đặc khảo với sự góp mặt của nhiều cây bút tên tuổi được in với số lượng 5.000 bản được nhà sách Khai Trí phát hành. 26 tuổi, Nguyễn Nhã tốt nghiệp 2 trường ĐH: Sư phạm Sài Gòn và Văn Khoa. Trước 100 ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, thống nhất đất nước, tức ngày 20-1-1975, TS. Nguyễn Nhã đã tổ chức thành công cuộc triển lãm kỷ niệm một năm biến cố Hoàng Sa tại Thư viện Quốc gia, nay là Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM. Ngoài việc ra mắt cuốn Đặc khảo về Hoàng Sa, Trường Sa, TS. Nguyễn Nhã còn mang đến triển lãm nhiều tư liệu, hình ảnh khẳng định chủ quyền Hoàng Sa của Việt Nam.

Điểm nổi bật của triển lãm không chỉ vì lúc bấy giờ ở miền Nam không có một sự kiện nào liên quan đến một năm biến cố Hoàng Sa mà còn có sự góp mặt của các bô lão được mệnh danh là “quốc lão” lúc bấy giờ. Theo TS. Nguyễn Nhã, các bô lão đến dự triển lãm ngày ấy có nhà văn lão thành Trần Tuấn Khải (sinh 1895, Nam Định); nhà nghiên cứu văn hóa Nhất Thanh; cụ Trần Văn Quế, giảng sư  ĐH Văn Khoa… TS. Nguyễn Nhã kể lại: “Cụ Quế đọc diễn văn có đoạn: “Hoàng Sa – đất thiêng của dân tộc mình bị mất đi, tôi rất đau xót…”. Nghe thế, không ai cầm được nước mắt. Ngày hôm sau, làng báo Sài Gòn đều đưa tin về sự kiện này. Có tờ còn viết thế này: “Triển lãm sử liệu Hoàng Sa, các vị quốc lão đốt trầm khai mạc, chiêng trống vang rền, mọi người ôm nhau khóc””.

Từ khi còn là sinh viên, TS. Nguyễn Nhã đã chọn cho mình một con đường đi, con đường ấy không hề lấy học vị để tiến thân. Ông quan niệm, những nghiên cứu của mình dù ở giai đoạn nào đều phải có đóng góp cho xã hội, cho đất nước. Năm 2003, ông bảo vệ luận án tiến sĩ với đề tài Quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Lúc bấy giờ, ông Võ Văn Sen (nay là Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH-NV TP.HCM) có ý kiến: “Đây là đề tài quốc gia, một mình anh làm không nổi, hơn nữa đây là vấn đề nhạy cảm”. Cũng không ít người khuyên TS. Nguyễn Nhã nên dừng lại. Nhưng ông vẫn cứ làm miệt mài, làm như thể lương tâm mách bảo phải làm. Tuy nhiên, hậu thuẫn để ông vững tâm lao vào làm luận án, thứ nhất là người hướng dẫn ông làm luận án tiến sĩ là PGS.TS Huỳnh Lứa, nguyên Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam. Thứ hai là ông Nguyễn Mạnh Cầm, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao lúc bấy giờ. Trước đó, TS. Nguyễn Nhã có tặng ông Cầm cuốn đặc khảo, ông Cầm đọc xong viết thư cảm ơn. Ông Cầm còn mong sẽ có được những tài liệu tương tự. TS. Nguyễn Nhã đã gửi những tài liệu, thư từ ấy cùng hồ sơ.

TS. Nguyễn Nhã nhớ lại: “Sau khi bảo vệ đề cương, cơ quan chức năng có đến Trường ĐH Hùng Vương, nơi tôi công tác để hỏi tôi có liên hệ với những cá nhân, tổ chức ở nước ngoài hay không? Tôi trả lời rằng, tôi có liên hệ với người ở nước ngoài, đó là ông Trần Cao Duyên, là bạn học cùng lớp nhưng người này khuyên tôi: “Đừng nhảy vào ổ kiến lửa”…”. Còn PGS.TS Huỳnh Lứa từng nói với ông: “Bản thân anh đã dũng cảm mà người đồng ý hướng dẫn anh làm luận án tiến sĩ cũng dũng cảm không kém”. Từ đó, TS. Nguyễn Nhã còn được nhiều người gán cho cái tên dài ngoằng, ngồ ngộ: “Dũng sĩ học thuật”. Sau ngày ông bảo vệ thành công luận án, một luật sư đã tìm đến nhà, kính cẩn tặng ông một khung hình với chữ “Dũng”.

TS. Nguyễn Nhã cũng đã có nhiều buổi nói chuyện về Hoàng Sa, Trường Sa trên đất Mỹ. Tại ĐH Harvard, trước hàng chục ngàn người Mỹ, Việt kiều và trí thức trẻ người Việt, ông đã không cầm được nước mắt vì rất nhiều người  hỏi ông cảm xúc khi chủ quyền biển Đông bị xâm phạm. Chuyến đi Mỹ của ông gần đây nhất còn nhằm mục đích phổ biến những tài liệu quý và công trình nghiên cứu khoa học lịch sử đến bạn bè quốc tế. Trách nhiệm của một công dân và bổn phận của một nhà khoa học, ông đang hoàn thiện cuốn tài liệu hơn 500 trang về chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa để dịch và phổ biến trên thế giới. TS. Nguyễn Nhã bật mí, tài liệu hiện cơ bản đã dịch xong bản tiếng Anh. Thời gian tới sẽ dịch sang tiếng Trung Quốc để giới sử học, lớp trẻ và nhân dân Trung Quốc hiểu rõ hơn về sự thật lịch sử chủ quyền hai quần đảo tiền tiêu của Tổ quốc Hoàng Sa, Trường Sa. Được biết, trong tài liệu ấy tập hợp được nhiều văn bản, tư liệu của Bộ Tư lệnh Mỹ ở Thái Bình Dương và tư liệu của phương Tây từ thế kỷ 19 trở về trước chứng minh chủ quyền của Việt Nam trên biển Đông. Ngoài tham luận mà ông đã viết tại các buổi hội thảo ở nhiều nước về biển Đông, tài liệu còn có nội dung luận án tiến sĩ của ông về Quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa và Trường Sa.

Bài, ảnh: Trần Tuy An