Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực, giáo dục và đào tạo tiếp tục được khẳng định là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực then chốt cho phát triển nhanh, bền vững. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, để giáo dục thực sự tạo ra đột phá, việc đổi mới chương trình hay phương pháp dạy học là chưa đủ. Vấn đề cốt lõi đặt ra hiện nay là tạo dựng một “không gian mới” cho giáo dục phát triển – không gian của tư duy chiến lược, của cơ chế linh hoạt, của quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình…
Giáo dục trong tầm nhìn chiến lược phát triển đất nước
Từ các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước, giáo dục không còn được nhìn nhận đơn thuần là lĩnh vực cung cấp tri thức, mà trở thành trụ cột trong chiến lược phát triển con người, phát triển xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế tri thức và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, giáo dục được đặt trước yêu cầu phải đi trước một bước, chuẩn bị cho người học những năng lực cốt lõi để thích ứng với một thế giới biến đổi nhanh chóng và khó dự báo.
Tư duy giáo dục hiện đại đặt trọng tâm vào việc hình thành phẩm chất, năng lực, tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và học tập suốt đời của người học. Đây là sự chuyển dịch căn bản từ mô hình giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang giáo dục phát triển con người toàn diện. Giáo dục không chỉ trang bị cái “biết”, mà quan trọng hơn là giúp người học biết cách học, biết cách làm, biết cách chung sống và biết cách thích ứng.
Tầm nhìn chiến lược đó cũng đòi hỏi giáo dục phải gắn chặt với thực tiễn phát triển kinh tế – xã hội, với yêu cầu của thị trường lao động và quá trình hội nhập quốc tế. Trong bức tranh chung ấy, đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục được xác định là lực lượng then chốt. Đổi mới giáo dục, xét đến cùng, chính là đổi mới tư duy, cách làm và năng lực tổ chức thực hiện của con người trong hệ thống giáo dục.
Nếu tầm nhìn chiến lược xác định “đích đến”, thì việc tạo không gian mới chính là điều kiện để giáo dục chuyển động và phát triển. Một trong những nội dung xuyên suốt được nhấn mạnh là đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý theo hướng phân cấp, phân quyền và tăng cường tự chủ cho các cơ sở giáo dục, đi đôi với trách nhiệm giải trình, giám sát minh bạch.
Trao quyền tự chủ cho nhà trường không chỉ là giao thêm nhiệm vụ, mà là tạo điều kiện để nhà trường chủ động tổ chức hoạt động giáo dục, xây dựng chương trình nhà trường phù hợp với điều kiện thực tiễn, lựa chọn phương pháp giảng dạy hiệu quả, sử dụng nguồn lực linh hoạt và phát huy thế mạnh riêng. Khi có không gian linh hoạt, giáo viên và nhà trường mới thực sự có động lực đổi mới, sáng tạo và chịu trách nhiệm về chất lượng giáo dục.
Ngược lại, nếu vẫn duy trì tư duy quản lý nặng về mệnh lệnh hành chính, đồng phục hóa hoạt động giáo dục, can thiệp sâu vào chuyên môn, thì đổi mới rất dễ rơi vào hình thức, thiếu chiều sâu và khó tạo ra đột phá thực chất. Không gian mới cho giáo dục, vì vậy, trước hết phải là không gian của niềm tin, của sự trao quyền có kiểm soát và của tinh thần trách nhiệm.
TP.HCM: Thực tiễn tạo không gian mới cho giáo dục
Là đô thị đặc biệt, trung tâm kinh tế – văn hóa – khoa học lớn nhất cả nước, TP.HCM cũng là địa phương có quy mô giáo dục lớn, đa dạng và nhiều thách thức. Chính vì vậy, những năm gần đây, ngành giáo dục TP.HCM đã tập trung triển khai nhiều giải pháp nhằm mở rộng không gian phát triển cho giáo dục, trong đó trọng tâm là xây dựng chương trình nhà trường và phát huy quyền tự chủ chuyên môn của các cơ sở giáo dục.
Thực tiễn cho thấy, nhiều trường học trên địa bàn thành phố đã chủ động đổi mới tổ chức dạy học theo hướng linh hoạt, sáng tạo, bám sát Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhưng không rập khuôn. Các hoạt động trải nghiệm, giáo dục STEM, dạy học liên môn, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng số và giá trị sống được lồng ghép ngày càng rõ nét vào chương trình chính khóa.
Tại Trường THPT Nguyễn Khuyến, phường Hòa Hưng, quyền tự chủ chuyên môn được thể hiện rõ trong cách tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh. Nhà trường chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục tích hợp, đưa các hoạt động trải nghiệm và dự án học tập vào chương trình chính khóa. Học sinh được tham gia các dự án nghiên cứu nhỏ theo nhóm, giải quyết những vấn đề gắn với thực tiễn đời sống dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Cách làm này giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học, làm việc nhóm, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề, đồng thời tạo hứng thú học tập rõ rệt.
Trong khi đó, Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa lại là ví dụ tiêu biểu cho việc mở rộng không gian học tập theo chiều sâu học thuật. Trường chủ động thiết kế các hoạt động nghiên cứu khoa học, câu lạc bộ học thuật, lớp học chuyên sâu theo sở thích và năng lực của học sinh. Việc khuyến khích học sinh tham gia các hoạt động nghiên cứu, sử dụng ngoại ngữ trong môi trường học tập thực tế, cũng như các chương trình giao lưu, trao đổi quốc tế đã góp phần hình thành môi trường học tập năng động, chuẩn bị cho học sinh khả năng hội nhập. Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong lại là một trong những đơn vị triển khai mạnh mẽ các hoạt động giáo dục mở rộng như dự án nghiên cứu khoa học, câu lạc bộ khoa học dữ liệu, hoạt động định hướng nghề nghiệp, hợp tác với các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp. Những hoạt động này giúp mở rộng không gian học tập ra ngoài lớp học, giúp học sinh nhận diện rõ hơn mối liên hệ giữa kiến thức trong sách giáo khoa và yêu cầu của thực tiễn nghề nghiệp.
Trường THCS Nguyễn Du, phường Bến Thành lại cho thấy việc tạo không gian mới cho giáo dục có thể bắt đầu từ những điều rất cụ thể. Nhà trường xây dựng các chủ đề học tập tích hợp liên môn, kết nối kiến thức tiếng Việt, toán, nghệ thuật và hoạt động trải nghiệm. Giáo viên được chủ động lựa chọn phương pháp, học liệu và cách đánh giá phù hợp với năng lực học sinh, qua đó tạo ra môi trường học tập nhẹ nhàng, sinh động nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu cần đạt của chương trình.
Từ góc độ quản lý, Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM Nguyễn Văn Hiếu nhiều lần nhấn mạnh, đổi mới giáo dục muốn đi vào thực chất thì trước hết phải đổi mới tư duy quản lý, trong đó trọng tâm là trao quyền chủ động cho nhà trường và giáo viên, đồng thời bảo đảm kỷ cương, chất lượng và công bằng trong giáo dục.
Theo lãnh đạo Sở GD-ĐT TP.HCM, xây dựng chương trình nhà trường chính là biểu hiện cụ thể của quyền tự chủ chuyên môn. Nhà trường được quyền chủ động tổ chức dạy học phù hợp với điều kiện thực tiễn, nhưng phải bám sát mục tiêu, yêu cầu cần đạt của chương trình tổng thể. Tự chủ không phải là làm khác, làm tùy ý, mà là chủ động, sáng tạo trong khuôn khổ chung và chịu trách nhiệm trước xã hội, phụ huynh và người học.
Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM cũng nhấn mạnh vai trò then chốt của đội ngũ giáo viên trong không gian mới của giáo dục. Khi giáo viên được tin tưởng, được trao quyền và được hỗ trợ về chuyên môn, họ sẽ phát huy được năng lực sáng tạo, từ đó nâng cao chất lượng dạy học. Ngược lại, nếu giáo viên bị ràng buộc bởi quá nhiều thủ tục hành chính, thì rất khó kỳ vọng vào những đổi mới thực chất trong lớp học.
Một nội dung quan trọng trong việc tạo không gian mới cho giáo dục là khuyến khích mỗi nhà trường xây dựng bản sắc riêng. Trong một hệ thống giáo dục lớn và đa dạng như TP.HCM, không thể áp dụng một mô hình duy nhất cho tất cả các trường. Mỗi nhà trường, với điều kiện cụ thể về đội ngũ, học sinh và môi trường xã hội, cần được trao quyền để xác lập hướng phát triển phù hợp.
Thực tiễn cho thấy, những trường học xác định rõ bản sắc, định hướng giáo dục rõ ràng thường tạo được môi trường học tập tích cực, thu hút học sinh và phụ huynh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục một cách bền vững. Bản sắc nhà trường không đối lập với chuẩn mực chung của hệ thống, mà chính là sự đa dạng trong thống nhất, tạo nên sức sống cho giáo dục.
Thách thức và yêu cầu đặt ra
Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, quá trình tạo không gian mới cho giáo dục vẫn đối mặt với không ít thách thức. Tâm lý e ngại trách nhiệm, thói quen quản lý hành chính, sự can thiệp quá sâu từ nhiều phía, cùng với cơ chế giám sát chưa đồng bộ là những rào cản cần được tháo gỡ. Bên cạnh đó, yêu cầu nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên cũng đặt ra cấp thiết. Tự chủ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đội ngũ đủ năng lực để sử dụng quyền tự chủ đó một cách hiệu quả và có trách nhiệm.
Về lâu dài, việc tạo không gian mới cho giáo dục không chỉ nhằm nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường, mà còn góp phần hình thành xã hội học tập, nơi mỗi người dân có cơ hội học tập suốt đời, liên tục cập nhật tri thức và kỹ năng để thích ứng với sự thay đổi của thời đại.
Khi giáo dục được đặt trong một không gian cởi mở, linh hoạt và sáng tạo, giáo dục sẽ thực sự trở thành động lực phát triển con người, phát triển xã hội và phát triển đất nước. Tạo không gian mới cho đột phá giáo dục, vì vậy, không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà là nhiệm vụ chiến lược lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đồng thuận và quyết tâm đổi mới từ toàn hệ thống.
Đỗ Yến Hoa
Bình luận (0)