Tháng 7, ngược dòng Thạch Hãn: Kỳ 4: Ở bên sông, đóng thuyền to cho con “ra biển lớn”

Nếu không có chuyến ngược dòng Thạch Hãn tìm hiểu về các làng quê ven dòng sông huyền thoại này, có lẽ tôi còn chưa biết đến xã Triệu Đông cũng là vùng đất được bồi đắp bởi phù sa Thạch Hãn. “Vùng đất này có nhiều câu chuyện ly kì mà thật 100%. Có gia đình ba mẹ mù chữ mà nuôi 6 đứa con học tiến sĩ, thạc sĩ đấy”. Tôi tò mò giục anh chèo thuyền tấp vào bờ đê để tìm đường vào UBND xã tìm lời giải cho câu nói ấy. Quả không ngoa! Đón chúng tôi tận cổng cơ quan, ông Lê Cảnh Tường, Chủ tịch UBND xã Triệu Đông hồ hởi: “Chuyện cha mẹ mù chữ nuôi con thành tài, rồi cả chuyện bán lúa non cho con thi đại học thậm chí cầm cố cả sản nghiệp cho con theo học chữ với người dân Triệu Đông là chuyện thường ngày rồi”.

Đến Triệu Đông, nhắc tới gia đình ông Võ Liễu không ai không biết. Ông Võ Liễu không biết chữ nhưng bốn đứa con ông đều đã qua trình độ thạc sĩ, đang tiếp tục phấn đấu lấy bằng tiến sĩ. Nhưng ít ai biết rằng để có được những mùa quả ngọt đó, vợ chồng ông đã phải vượt qua bao gian khó. “Nhà nghèo, đông con, cả nhà sống nhờ mấy sào ruộng khoán nhưng ông ấy lúc nào cũng tâm niệm làm sao lo cho đàn con theo đuổi sự học. Bây giờ vợ chồng tui có thảnh thơi được chút ít. Những năm trước lúc mấy cháu đang ăn học, cứ thấy đứa nào đáp xe tàu về quê là y như ngày hôm đó ông ấy vắt áo lên vai đi từ đầu làng đến cuối xóm mượn tiền cho con đóng học phí”, bà Thỉ – vợ ông Liễu – cho biết.

Tài sản duy nhất trong ngôi nhà cấp bốn của vợ chồng ông Liễu bây giờ có lẽ là những tấm giấy khen của các con. “Đời mình thất học nên muốn các con phải học cho biết chữ, cho bằng với thiên hạ”, ánh mắt ông Liễu rạng ngời niềm mãn nguyện.

Ở Triệu Đông giàu có về kinh tế chỉ là chuyện thứ yếu, con cái học hành đỗ đạt đem tấm bằng “đọ” nhau ở chiếu trên đình làng mới là điều quan trọng. Tôi biết điều này qua lời giới thiệu của ông Trần Sinh, Trưởng thôn Nại Cửu – một thôn có tỉ lệ con em học đại học cao nhất xã. Ông Trần Sinh cho biết, từ thuở khai canh lập làng, các vị tiền bối khai khẩn làng Nại Cửu đã rất coi trọng việc học chữ. Khoán ước ghi rõ, hàng năm trích một phần ruộng gọi là “ruộng mậu” để ban thưởng cho con em học hành đỗ đạt. Ở đình làng, ngoài ban thờ thần nông, thờ tổ tiên như bao nhiêu làng quê khác, Nại Cửu dành hẳn một không gian long trọng vinh danh con em trong làng đỗ đạt cao. Người ta gọi bàn này là bàn học sĩ. Và cũng chỉ duy nhất ở đây có bàn thờ nhưng không bao giờ bái lạy, bởi trong số học sĩ đỗ đạt ấy có người sống và người đã khuất.

300 năm trước, làng Nại Cửu có tiến sĩ sớm nhất vùng đất này, đó là tiến sĩ Trần Gia Thụy (Thượng thư Bộ Lễ thời Hậu Lê). Ông được coi là người “đặt nền móng” cho nghề dạy học ở Nại Cửu. Những năm sau đó, con em trong làng liên tục đỗ đạt cao. Ngày nay tiếp nối truyền thống đó, lớp trẻ thành đạt đi khắp nơi góp sức xây dựng đất nước. “Sự học là đòn bẩy để người Triệu Đông chúng tôi phát triển kinh tế – xã hội”, ông Lê Cảnh Tường nhấn mạnh. Chính tinh thần hiếu học ấy mà hàng năm toàn xã luôn có khoảng 100 học sinh thi đỗ vào các trường đại học, cao đẳng. Toàn xã không có tình trạng thất học, bỏ học giữa chừng. Đến nay, công tác phổ cập hoàn thành đạt chuẩn 3 tiêu chí theo quy định: Trường tiểu học đạt chuẩn quốc gia mức độ 2, là đơn vị tiên tiến cấp tỉnh; trường THCS đạt chuẩn quốc gia mức độ 1, đơn vị tiên tiến cấp tỉnh; phấn đấu đến năm học 2013-2014 trường mầm non đạt chuẩn quốc gia. Từ những ngôi trường tranh tre nứa lá trước đây, đến nay trường tiểu học và THCS đã được cao tầng hóa, trường mầm non được xây dựng kiên cố, trang bị tốt các phương tiện dạy và học. Công tác khuyến học thực hiện tốt, nhiều suất học bổng, phần thưởng được các dòng họ, thôn trao tặng cho các học sinh đạt thành tích cao trong học tập. 

“Người Triệu Đông tự hào về truyền thống hiếu học. Được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất có nhiều anh tài như tiến sĩ Trần Gia Thụy, cố Tổng bí thư Lê Duẩn, chúng tôi luôn nhắc nhở con cháu chăm lo học hành để tiếp bước cha anh. Mảnh đất này ngày càng trù phú một phần nhờ phù sa Thạch Hãn bồi đắp mà đất đai Triệu Đông màu mỡ. Dòng sông là nơi hàng vạn người lính đã anh dũng ngã xuống vì độc lập tự do. Bởi thế, vào mỗi năm tổ chức lễ tuyên dương khen thưởng con em có thành tích học tập cao, chúng tôi đều nhắc nhở các cháu về điều này. Với người Triệu Đông học không chỉ thành tài mà học để trả ơn người ngã xuống vì quê hương mình”, ông Lê Cảnh Tường nói. Chiều muộn, nắng đổ bóng xuống dòng nước trong xanh. Tôi theo chân ông Tường tản bộ dọc bờ Thạch Hãn, dòng nước vẫn lặng lờ trôi xuôi về biển cả. Với bao nhiêu vùng quê khác, dòng sông mang phù sa ngọt mát tưới tắm cho ruộng đồng như mảnh hồn quê không thể thiếu. “Cho dẫu thế gian vật đổi sao dời, thời gian tán tụ, dòng nước bao mùa thay đổi đục trong, vơi đầy, người Triệu Đông vẫn nhắc nhở con cháu mình học hành đỗ đạt để khắc cốt ghi xương ơn người ngã xuống trên nghĩa trang không mộ chí này!”, ông Tường bảo thế!

Bài, ảnh: Phan Vĩnh Yên