Tiếc thương nhà văn của những “chú dế tuổi thơ”

Thế hệ chúng tôi không có điều kiện đọc trọn bộ 10 tập truyện nhưng rất may mắn được làm quen với tác phẩm Dế mèn phiêu lưu ký qua một đoạn trích trong sách giảng văn lớp 5 hồi đó mà hầu hết thầy cô đều bắt học thuộc lòng: “Bởi tôi ăn uống điều độ và làm việc có chừng mực nên tôi chóng lớn lắm…”. Không chỉ chuẩn mực về cách viết mà mỗi câu chữ trên trang giấy của Tô Hoài luôn tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm và thẩm mỹ cho từng người đọc. Dế mèn phiêu lưu ký được xem là tác phẩm văn xuôi đặc sắc và nổi tiếng nhất của Tô Hoài viết về loài vật dành cho lứa tuổi thiếu nhi. Qua thế giới loài vật và loài người, cuộc hành trình của nhân vật Dế Mèn đem đến cho người đọc những giá trị sống về cuộc đấu tranh giữa cái thiện và điều ác, chiến tranh và hòa bình, lẽ sống và lý tưởng của các bạn trẻ.

Nhà văn Tô Hoài còn biết dùng ngòi bút của mình để phục vụ cuộc kháng chiến đầy thử thách của dân tộc, chống lại áp bức cường quyền và cổ vũ tinh thần cách mạng. Đó là thời kỳ nhà văn đi nhiều, viết nhiều để cho ra đời những tác phẩm có giá trị lịch sử mà tiêu biểu là truyện ngắn Vợ chồng A Phủ. Kết quả của chuyến đi thực tế dài ngày tận vùng cao của nhà văn đã cho ra đời tập truyện Tây Bắc – giải thưởng cao nhất của Hội Nghệ sĩ Việt Nam năm 1953-1954. Tác phẩm mang đậm màu sắc núi rừng khẳng định sức sáng tạo không ngừng của nhà văn lần đầu tiên “khai phá” đề tài vùng sơn cước. Vốn là cây bút có tài quan sát, ở tác phẩm này nhà văn đưa mọi người đến một vùng đất mới qua bút pháp miêu tả cảnh vật thiên nhiên và bộc lộ nội tâm nhân vật. Có lẽ chính vì thế ngay từ khi đổi mới chương trình lần đầu tiên, truyện ngắn Vợ chồng A Phủ đã được đưa vào giảng dạy lớp 12 hơn 30 năm nay. Nhiều vấn đề được đặt ra trong tác phẩm như giải phóng phụ nữ, con đường đấu tranh từ tự phát đến tự giác, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo của tác phẩm nhiều năm liền được đưa vào các kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh ĐH, CĐ.

Tại Hội sách TP.HCM năm 2014, nhiều tác phẩm của Tô Hoài được đặt vào chỗ trang trọng nhất. Dù nhiều năm làm báo và hoạt động văn nghệ ở chiến khu Việt Bắc nhưng lúc nào trái tim ông vẫn hướng về Hà Nội – mảnh đất nơi ông sinh ra, lớn lên bằng nhiều kỷ niệm. Trong từng trang sách của ông chứa đựng rất nhiều tình cảm đối với thủ đô ngàn năm văn hiến. Không chỉ ở tập ký đặc sắc Chuyện cũ Hà Nội mà ngay các truyện ngắn như Giăng thề, Người ven thành, Quê nhà… ông đã trở thành một nhà văn Hà Nội, một chuyên gia về Hà Nội học.

Sau này khi đã trở thành Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội, ông căn dặn các nhà văn trẻ, hãy cố gắng ghi chép thật nhiều, đừng nghĩ rằng cái gì có trong đầu sẽ không bao giờ quên nhất là khi người ta không còn trẻ nữa. Theo ông, phải viết hàng ngày vì không phải viết ra cái nào cũng dùng được và vừa ý mình nhưng phải viết. Bài học này thật đơn giản nhưng không phải bất cứ nhà văn nào cũng vượt qua được.

Mở sách giáo khoa ra chúng ta vẫn bắt gặp những bài tập đọc quen thuộc của ông như Chim chích bông, Những ngày giáp Tết, Mùa xuân xinh đẹp đã về, Mùa xuân mong ước đã đến… nhưng tác giả của các đoạn văn mang đậm mùa xuân tuổi thơ đã ra đi mãi mãi…

Hương Thủy