Trong cơn lốc của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể soạn một giáo án trong vài giây và viết nên những bài giảng rực rỡ sắc màu, nhiều người bắt đầu lo ngại về vị thế của người thầy. Thế nhưng, đằng sau những con số và mã lệnh ấy, có những “khoảng lặng” mà máy móc vĩnh viễn không thể thấu cảm: đó là sự giao thoa giữa tâm hồn con người và tiến trình bồi đắp nhân cách.
Sự ưu việt và giới hạn của “cỗ máy tri thức”
Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà tri thức không còn là đặc quyền của riêng con người. Chỉ với một vài câu lệnh (prompt) chuẩn xác, AI có thể tổng hợp hàng ngàn trang tài liệu, thiết kế những video minh họa 3D sống động, hay cá nhân hóa lộ trình học tập cho từng học sinh với độ chính xác kinh ngạc. Trong nhà trường hiện nay, ứng dụng của AI đã trở nên phổ biến, giúp giáo viên giải phóng mình khỏi những thao tác thủ công nhàm chán như chấm điểm trắc nghiệm hay thống kê dữ liệu. Những giáo án điện tử trở nên bắt mắt, cuốn hút và đúng về mặt logic hơn bao giờ hết. Nếu chúng ta coi giáo dục chỉ là một chuỗi các thao tác truyền đạt thông tin và kiểm tra kết quả định lượng theo tiêu chí “nhanh – đẹp – đúng”, thì có lẽ máy móc đã sớm giành chiến thắng tuyệt đối.
Thế nhưng, giáo dục chưa bao giờ là một quy trình sản xuất công nghiệp. Giáo dục, ở bản chất cốt lõi nhất, là một tiến trình khai thác chiều sâu con người, nơi thầy và trò cùng nhau khám phá chân trời tri thức và quan trọng hơn cả, đó là quá trình “làm con người trở nên người hơn”. Dù thừa nhận rằng AI có thể cung cấp nguồn tin chi tiết hơn người dạy, nhưng nó lại hoàn toàn “mù chữ” trước những rung động cảm xúc. Với mỗi cá nhân học sinh, AI làm sao hiểu được cảm giác vỡ òa khi các em tự mình phát hiện ra một mối liên hệ tri thức mà trước đó tưởng chừng không thể lý giải? Cảm giác “khai mở” ấy là một sự kết nối sâu sắc giữa nỗ lực và thành quả, chỉ có thể đến từ sự tương tác thực thụ giữa người với người. Một bài thuyết trình có thể đẹp lung linh nhờ kỹ xảo công nghệ, nhưng AI không thể cảm nhận được tiếng nức nở nghẹn ngào của một học sinh khi lần đầu đạt giải cao trong một cuộc thi sau bao tháng ngày ôn luyện. Máy móc có thể mô phỏng âm thanh, nhưng nó không thể thấu hiểu được giá trị của những giọt nước mắt hạnh phúc. Và, máy móc có thể sao chép nụ cười, nhưng không thể hiểu được lý do tại sao con người lại khóc vì hạnh phúc.
Lòng bao dung và những trăn trở ngoài giáo án
Có một đặc điểm của AI mà chúng ta vừa ngưỡng mộ vừa e sợ, đó là không bao giờ biết hối hận vì nó được lập trình để không làm sai (theo nghĩa cảm xúc). Ngược lại, người thầy là một con người bằng xương bằng thịt, với đầy đủ những hỉ-nộ-ái-ố. Có những khoảnh khắc trong lớp học, vì áp lực, vì kỳ vọng quá lớn, người thầy có thể nóng giận và lỡ lời nặng nề với học sinh. Nhưng chính khoảnh khắc sau đó mới là giáo dục: sự hối hận và câu nói “Thầy xin lỗi vì đã lỡ nặng lời với em!”. Câu nói ấy chứa đựng cả một bầu trời bao dung và sự tôn trọng. Khi một người thầy biết cúi mình nhận lỗi trước học sinh, đó là lúc bài học về nhân cách làm người được truyền tải mạnh mẽ nhất. AI có thể trình bày một bài giảng hoàn hảo về đạo đức, nhưng nó không thể thực hành đạo đức qua những hành vi đầy tính người như vậy. Sự tương tác “lỗi” ấy lại chính là những kẽ hở để tình người len lỏi vào, biến lớp học thành một cộng đồng nhân văn chứ không phải một phòng thí nghiệm.
AI có thể tối ưu hóa phương pháp dạy học cho những học sinh giỏi, giúp các em tiến xa hơn trên con đường học thuật. Nhưng AI thường “bó tay” hoặc đưa ra giải pháp máy móc trước những học sinh mà chúng ta thường gọi là “đặc biệt” hay “cá biệt”. Kỷ niệm với học sinh “đặc biệt” là điểm đặc biệt của người theo đuổi nghề giáo. Do đó, sự kiên nhẫn và có cảm xúc mà AI không thể có khi thực hiện lệnh lặp lại một cách vô cảm, còn người thầy mang theo sự kiên nhẫn đầy xót xa khi giảng đi giảng lại một kiến thức cả chục lần. Người thầy làm vậy không phải vì học sinh “chậm tiêu”, mà vì họ nhìn thấy sự tự ti trong mắt trò và muốn gửi đi một thông điệp thầm lặng: “Thầy tin em làm được”. Khi biết một học sinh phạm lỗi (như lấy trộm đồ hay gây rối), AI sẽ gợi ý đưa ra hình phạt dựa trên nội quy. Nhưng người thầy có thể chọn cách giữ kín, âm thầm trao cho em cơ hội sửa sai vì họ tin rằng hạt mầm thiện lương vẫn còn đó. Đó là một “ván cược” bằng niềm tin mà không thuật toán nào dám thực hiện…
Kiến tạo nhân cách và thầy vẫn là thầy
Rốt cuộc, giáo dục là kiến tạo một con người, không phải là cài đặt một phần mềm. Vai trò của người thầy không dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức hay rèn luyện kỹ năng. Nhân cách mới chính là biến số quan trọng nhất tạo nên sự khác biệt. Người thầy chính là người giúp học sinh nhận diện và điều hướng cảm xúc. Biết gọi tên sự ghen tị, nỗi sợ hãi hay lòng tham để chuyển hóa chúng thành động lực tích cực. AI cung cấp giải pháp tốt nhất để tránh sai lầm, nhưng người thầy dạy học sinh cách đứng dậy sau vấp ngã, biến những tổn thương thành sự khiêm tốn và trách nhiệm. Hơn hết, người thầy dạy về sự đồng cảm, sự tôn trọng và khả năng lắng nghe bằng cả trái tim, đó là những kỹ năng xã hội tinh tế mà AI mô phỏng không bao giờ đạt được chiều sâu. AI có thể giúp học sinh làm bài kiểm tra đạt điểm 10, nhưng chỉ người thầy mới giúp các em đạt được “điểm 10 về làm người”.
Sự phát triển vũ bão của AI là một thực tế không thể đảo ngược. Nó sẽ là cánh tay đắc lực giúp người thầy giảm bớt gánh nặng về thủ tục hành chính và tài liệu. Tuy nhiên, tất cả kỹ xảo và công nghệ dù tiến bộ đến đâu cũng không thể thay thế được sự tương tác xã hội mà chỉ con người mới có. Một cái nhìn ấm áp, một thái độ nghiêm khắc đi kèm sự kỳ vọng, hay một sự thấu hiểu thầm lặng của người thầy có thể thay đổi hành vi của một học sinh, và đôi khi, thay đổi cả một cuộc đời. Chỉ người thầy mới biết trăn trở và suy tư thâu đêm cho một học sinh lầm đường lạc lối. Những điều này không nằm trong bất kỳ thuật toán nào. Nên nhớ rằng, AI chỉ là một bản sao đầy kỹ nghệ của tri thức nhân loại, còn thầy vẫn là thầy với đầy đủ những trăn trở, đau đáu và tình yêu thương vô điều kiện của một con người. Chính những rung động nhân văn ấy mới là “thuật toán” tối thượng để bồi đắp nên những con người thiện hảo cho tương lai.
Nguyễn Minh Thanh
Bình luận (0)