Trí tuệ nhân loại cả Đông và Tây đều tri ân đến ngựa trong lịch sử phát triển dân tộc của mình vì sự giúp đỡ vô giá của con vật hiền lành, hết sức trung thành và tình cảm này. Chính vì vậy mà hình ảnh ngựa đã ảnh hưởng rất lớn đến đời sống con người: hàng trăm thành ngữ, cách nói, ca ngợi cũng như sự ví von liên quan đến ngựa. Ngựa không chỉ xứng đáng được đi vào văn học, nghệ thuật, mà còn được xem là biểu tượng của sự may mắn, phúc lộc, an lành và thành công mỹ mãn, với câu chúc phổ biến và hiệu nghiệm: “Mã đáo thành công”.
Chân dung tuấn mã
Ngọ – ngựa hay mã là loài vật không thể phân li với lịch sử loài người. Mang tên ngọ, ngựa trở thành một trong 12 con giáp, đứng ở vị trí số 7 thuộc dương, bởi ngón lẻ (một móng). Theo đó, giờ ngọ là lúc dương khí đạt đến mức cao nhất mà ngựa thuộc loại tính dương. Nhắc đến ngựa, người ta liên tưởng đến hình ảnh một tuấn mã tung hoành ngang dọc, một ngựa sắt hiên ngang nơi chiến trường, một chú ngựa rong ruổi nơi thảo nguyên bát ngát, một thiên lý mã cao ngạo với phong thái thần tiên độc đạo, độc hành… Trong tâm trí con người, ngựa tượng trưng cho sự cao quý, phóng khoáng, hiên ngang, tràn đầy sức sống và tinh thần cầu tiến.
Xét về mặt tiến hóa, ngựa là loài vật có bước tiến nhảy vọt, kỳ diệu. Tổ tiên của loài ngựa có mặt ngay từ buổi động vật có vú xuất hiện trên quả đất có tên khoa học là Hyracotherium (cách nay khoảng 45 triệu năm). Lúc đó, ngựa chỉ bé bằng con cáo, cao khoảng 30cm, nặng khoảng 45kg, chi trước 4 ngón, chi sau 3 ngón và thật khó tin sau quá trình tiến hóa đã trở thành ngựa như ngày hôm nay với dáng to, khỏe đẹp, có loài cao 1m65, nặng cả tấn. Dòng họ ngựa đang phồn vinh bỗng bị tiêu diệt hàng loạt ở Bắc và Nam Mỹ (cách nay khoảng 20 ngàn năm). May mắn thay vào thời điểm đó, loài người đã biết dùng ngựa để sinh hoạt với những hiểu biết về đời sống và quy luật phát triển của ngựa, con người đã góp phần duy trì sự tồn tại của ngựa trên trái đất.
Dòng họ ngựa trải qua 45 triệu năm thay đổi vóc để tạo dáng vẻ như ngày nay. Hình ảnh ấy biểu tượng của sự dẻo dai và hào hùng, uy lực. Tuy thời đại ngày nay không còn thích hợp cho hình bóng ngựa nhưng những đóng góp to lớn, những công lao hạng mã của ngựa vẫn in sâu trong tâm thức con người.
Mã đáo thành công
Đối với nền văn hóa dân gian ở nhiều nước trên thế giới thường mang bóng dáng ngựa trong tục ngữ, ca dao: “Chạy nhanh như ngựa” (Việt Nam), “Biết ngựa qua nước đi, biết người qua giao tiếp” (Nhật Bản)… hay nhiều bài dân ca như Lý ngựa ô… Bởi lẽ ngựa vừa thân thiết, vừa phục vụ con người, vừa trung thành với con người rất mực. Trong lịch sử, con ngựa nào cũng gắn vơi một dũng tướng. Con bạch mã của Caesar (La Mã), con chiến mã Bucephalus của Alexander Đại đế. Bucephalus trở thành một trong những con ngựa nổi tiếng nhất trong văn hóa cổ điển, bên cạnh các chiến mã huyền thoại như Pegasus và ngựa gỗ thành Troy. Năm 326 TCN, Alexander lập một thành phố bên bờ sông Hydaspes, đặt tên là Bucephala để tưởng nhớ con ngựa cưng của mình. Ngựa xám trắng Ả Rập, được đặt tên là Marengo là chiến mã của Napoleon. Nó bị thương 8 lần trong lúc giao tranh và nhiều lần giúp chủ nhân thoát chết. Sau khi Marengo qua đời ở tuổi 38, bộ xương của nó được trưng bày ở Bảo tàng Quân đội Quốc gia ở Chelsea, Anh quốc. Ngựa Xích Thố thì nổi tiếng suốt trong lịch sử Trung Hoa, chỉ có Lữ Bố và Quan Công dùng được, rất giỏi chiến đấu và kén chủ. Xích Thố đã giúp Quan Công vượt qua 6 cửa ải, chém 6 tướng, khi chủ mất thì ngựa cũng thương nhớ chủ mà bỏ ăn chết theo, nên cổ nhân có câu “Khuyển mã chí tình” là vậy. Có lẽ, người hiểu ngựa thì điều khiển được ngựa. Ngựa hiểu người thì dũng cảm trung thành. Mối tình đối với ngựa là mối tình tâm đắc tri kỷ.
Chính những tình cảm tốt đẹp luôn dành cho chủ, ngựa đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tác trong văn học nghệ thuật, cả trong trí tưởng tượng, như là biểu tượng của sự may mắn, thành công, lòng dũng cảm… Vì vậy, những hình tượng, tranh ảnh về ngựa thường được chọn làm quà tặng chúc tụng nhân dịp khai trương tiệm, quán, tân gia… Đặc biệt với tranh “Mã đáo thành công” vẽ một hay nhiều con tuấn mã phi về một hướng, hàm ý chúc người được tặng mau gặt hái được thành quả. Theo học giả Đào Duy Anh cắt nghĩa trong Hán – Việt từ điển: Mã đáo thành công là “thành công tức thì”. Có thể hiểu là chúc thành công đến nhanh như ngựa phi. Một lời chúc đúng với mong ước của thế nhân như vậy nên rất nhiều người ưa thích. Đó là lí do tranh “Mã đáo thành công” thường hiện diện ở nhiều gia đình, tiệm quán cả người Hoa lẫn người Việt. Mặt khác, người xưa thích chơi tranh ngựa bởi con vật này có nhiều đức tính đáng để con người mến phục: cách xa mấy cũng nhận ra mẹ con, trung thành tuân theo lệnh chủ, đi xa mấy cũng biết đường về, ngựa là con vật hết sức siêng năng chỉ chạy và đứng, ít khi nằm chờ chực ăn như các loài động vật khác.
Trong địa hạt văn hóa và tín ngưỡng, ngựa là biểu trưng có nhiều tầng nghĩa vi tế. Trên bề mặt hiển dụ, ngựa tượng trưng cho sức mạnh (mã lực), tốc độ (phi mã), tính kiên trì bền chí và sự trẻ trung nhanh nhẹn. Ở dòng tranh “Mã đáo thành công”, ngựa biểu trưng cho tốc độ. Bởi lẽ, thời cổ, khi chưa có động cơ tân tiến thì ngựa là loài vật chuyên chở có tốc độ thuộc hàng đầu. Câu nói: “Nhứt ngôn ký xuất, tứ mã nan truy” (Lời đã nói ra thì xe bốn ngựa cũng khó đuổi kịp) đã chỉ ra tốc độ ưu việt của ngựa/xe do ngựa kéo: chỉ thua tốc độ lan truyền của lời nói/ý tưởng. Tranh “Mã đáo thành công”, phổ biến là tranh vẽ tám ngựa. Theo tài liệu, tranh vẽ tám ngựa bắt nguồn từ Bát tuấn đồ lấy từ điển tích tám con ngựa Mục Vương (1001-746 TCN), vị vua thứ năm của nhà Chu. Bát tuấn mã (8 con ngựa hay) có tên là Xích Ký, Đạo Ly, Bạch Nghĩa, Du Luân, Sơn Tử, Cừ Hoàng, Hoa Lưu và Duyên Nhĩ. Tương truyền, cỗ xe của Mục Vương do Tào Phụ điều khiển chở nhà vua rong ruổi khắp vương quốc để xem xét dân tình. Chu Mục Vương được hậu thế tôn là minh quân bởi ông đã có công làm cho nhà Chu hưng thịnh trở lại. Điển tích lịch sử này đã trở thành một mô-típ nghệ thuật phổ biến từ xưa đến nay. Mặt khác, cũng nhiều người luận rằng sở dĩ chọn 8 con là vì: bát/tám là số may mắn, do cách đọc (chữ Hán) của số 8 (bát) đồng âm với từ “phát”, với ý nghĩa là phát triển, phát đạt…
Và giờ đây, khi thời đại khoa học kỹ thuật tiến bộ đã lấn át ngựa ra khỏi môi trường hoạt động thường nhật, thì việc giao tiếp với nó lại là sự thư giãn tuyệt diệu đối với nhiều người. Sự chăm lo, giao hữu với ngựa, giáo dục cho ta tính thiện và lòng vị tha. Xuân Bính Ngọ đang về, kính chúc quý bạn đọc một năm mới mã đáo thành công, an lành phúc lạc như sự hiện diện của tuấn mã chân tình.
ThS. Nguyễn Hiếu Tín
Bình luận (0)