Tranh dân gian Việt Nam đã tồn tại rất lâu trong phạm vi cả nước và nổi tiếng với nhiều dòng tranh tiêu biểu: tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng, tranh Sinh, tranh Hoành Sơn, tranh Đông Hồ. Nhân dịp Tết năm Hợi, xin giới thiệu dòng tranh Đông Hồ về đề tài con lợn.
Bức tranh lợn của dòng tranh Đông Hồ
Đông Hồ là một làng nhỏ ven sông Đuống, bên cạnh đường giao thông nối Hà Bắc với Hải Dương – là hai vùng đất cổ trù phú của châu thổ sông Hồng. Đông Hồ được gọi tắt là làng Hồ, nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Hà Bắc, ngay cạnh huyện lỵ. Người làng Hồ ai cũng biết làm tranh. Họ là những nông dân. Cùng với làm tranh, trước kia làng Hồ còn làm hàng mã, pháo nổ. Người làng Hồ rất tự hào với thứ sản phẩm nghệ thuật này. Cô gái Đông Hồ mời khách:
Hỡi anh đi đường cái quan
Dừng chân ngắm cảnh mà tan nỗi sầu
Mua tờ tranh điệp tươi màu
Mua đàn gà, lợn thi nhau đẻ nhiều.
Đông Hồ chuyên làm tranh điệp, là tranh dân gian truyền thống của Việt Nam. Tranh điệp vốn dùng toàn nguyên liệu trong nước, dễ kiếm và rẻ tiền. Giấy dó được làm từ vỏ cây dó. Các màu ở tranh điệp là màu thuốc tự chế, pha với hồ theo tỷ lệ do kinh nghiệm, quen tay, hay mắt mới nhận ra. Tranh Đông Hồ dùng kỹ thuật khắc ván (gỗ). Ván in tranh Đông Hồ thường khổ nhỏ, nhẹ, tiện cầm trên tay. Một tờ tranh có bao nhiêu màu thì in bấy nhiêu lần, vì mỗi lần chỉ in được một màu. Chẳng hạn bức tranh “Lợn đàn” có bốn màu: xanh, trắng, vàng, đỏ. Khi in màu xanh thì chỉ có những mảng màu xanh in lên tờ tranh, in xong màu xanh, lại chuyển tờ tranh đó sang cho người khác in tiếp ván in màu vàng hay màu đỏ. Thông thường, in màu xong, cuối cùng nghệ nhân mới in đến ván nét đen viền những mảng màu.
Dòng tranh khắc gỗ mang nhiều nội dung khác nhau. Những bức tranh gà, lợn, cóc, cá… thuộc dòng tranh chúc tụng. Bức tranh “Lợn đàn” nhắc lại một cảnh sinh hoạt đồng quê, đã phô diễn một cách độc đáo các sắc thái của dân tộc. Những nghệ nhân làng Đông Hồ vẽ tranh là những người nông dân gắn bó với khoảng đất, mảnh vườn của mình. Họ dựa vào kinh nghiệm hiểu biết của bản thân, cùng những bài học tích tụ từ đời này qua đời khác, truyền khẩu trong nhân dân mà thể hiện lên bức tranh con lợn. Từ lợn mẹ đến lợn con, con nào cũng được thể hiện béo tròn, no căng, bụng kéo lê sát đất, mõm rộng đến mang tai, cuối mõm lợn có hai nét cong vòng trông rất vui và ngộ nghĩnh, trông con lợn nào cũng như tủm tỉm cười một cách thú vị. Trên cái lưng béo tròn, đầy đặn, chắc nịch của lợn mẹ và các lợn con còn vẽ hai hình tròn với hai mảng màu xoắn ốc cuộn vào nhau trông tựa như nhật – nguyệt, âm dương tượng trưng cho sự phát triển sinh sôi của vạn vật. Ta thấy trên lưng lợn mẹ có một mảng màu đỏ da cam, nằm liền trên màu tím là nền của thân con lợn. Ranh giới hai khoảng màu rõ rệt, đó là tượng trưng cái “đai” là mảng lông mọc nghiêng theo chiều khác, đóng thành “khoáy”. Hai hình tròn bên mình con lợn dụng ý tả hai “khoáy lông” đóng bốn bên mình lợn. Những con lợn nào mà có ba quý tướng “lưng đai, bụng bự, bốn khoáy đóng chuồng” là giống lợn nái tốt: ăn nhiều, khỏe mạnh, đông con, mắn đẻ, tốt giống mà bất cứ người dân quê nào cũng ao ước. Bức tranh “Lợn đàn” trở thành một câu chúc tụng đầy ý nghĩa, một ước nguyện của người nông dân khao khát cuộc sống mới, khỏe mạnh, sung túc, gia đình thuận hòa, đoàn tụ.
Bức tranh “Lợn độc” với hình con lợn phàm ăn đang ngoạm cây khoai dáy, toàn bộ là hình chữ nhật nằm, sửa nắn các góc cạnh thành hình bầu dục, nở căng, chạm vai và mông vào khung hình. Trên mình lợn có các họa tiết hình nhật – nguyệt, âm dương, lưỡi liềm làm tăng mức chuyển động và tính trang trí, tạo một nhịp điệu tưng bừng gây ấn tượng về sự sinh sôi, phồn thực.
Từ hình ảnh đàn gà, đàn lợn trong tranh khắc gỗ, đến những đàn gà, đàn lợn béo tròn, chắc nịch, đầy vườn, đầy sân trong cảnh sắc đồng quê, phải chăng đó là mối liên hệ mật thiết giữa xưa và nay, giữa ước mơ và hiện thực cuộc sống của người nông dân. Hằng năm mỗi dịp Tết đến, những bức tranh khắc gỗ in màu độc đáo lại xuất hiện trong nhà, góp thêm vẻ tươi vui, rực rỡ đón mừng xuân mới.
Tết về nhớ bánh chưng xanh
Nhớ tranh pháo chuột, nhớ tranh lợn gà.
(thơ của Bàng Bá Lân)
Vân Anh
Bình luận (0)