Với học sinh ở lứa tuổi vị thành niên, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 công lập thường được cảm nhận như một cuộc chạy đua về năng lực, giá trị và tương lai. Áp lực không chỉ đến từ đề thi, mà còn đến từ nỗi sợ thất bại, sợ bị so sánh, sợ làm cha mẹ thất vọng…
Áp lực thi cử và những biểu hiện tâm lý thường gặp
Ở góc độ tâm lý học, học sinh lớp 9 đang ở giai đoạn phát triển rất nhạy cảm. Các em bắt đầu quan tâm mạnh đến hình ảnh bản thân, dễ bị tác động bởi đánh giá từ bên ngoài và đặc biệt có nhu cầu được công nhận. Khi bước vào một kỳ thi nhiều áp lực như kỳ thi tuyển sinh lớp 10, các em rất dễ rơi vào trạng thái lo âu kéo dài. Nhiều học sinh không chỉ lo trong suy nghĩ mà còn biểu hiện rõ ở cơ thể. Có em mất ngủ, ngủ không sâu, sáng dậy mệt mỏi. Có em đau đầu, đau bụng, tim đập nhanh, ăn không ngon, dễ cáu gắt hoặc khóc vô cớ. Một số em vẫn ngồi học rất lâu nhưng đầu óc không tập trung, càng học càng thấy trống rỗng. Đây là những phản ứng khá điển hình khi hệ thần kinh phải hoạt động trong tình trạng căng thẳng kéo dài. Một biểu hiện khác rất thường gặp là so sánh bản thân. Khi nghe bạn bè nói đã học đến đâu, làm được bao nhiêu đề, hoặc khi thường xuyên nghe phụ huynh nói những câu như “con nhà người ta”, học sinh dễ hình thành cảm giác mình thua kém. Từ đó, các em có thể tự gắn cho mình những nhãn tiêu cực như “mình không đủ giỏi”, “mình không thể đậu”, “mình đang tụt lại phía sau”. Khi niềm tin tiêu cực xuất hiện, động lực học tập cũng bị ảnh hưởng.
Không ít học sinh gần đến ngày thi thì có biểu hiện trì hoãn lại việc học. Bề ngoài, nhiều người lớn cho rằng đó là lười biếng. Nhưng thực tế, trong nhiều trường hợp, trì hoãn là hệ quả của sự lo âu. Khi một nhiệm vụ quá lớn, quá áp lực, hoặc gắn với nỗi sợ thất bại, học sinh có xu hướng né tránh để tạm thời không phải đối diện nhưng khi càng né tránh thì các em càng lo hơn. Khi các em càng lo lắng thì các em lại càng khó bắt đầu trở lại. Vòng lặp này khiến nhiều em rơi vào trạng thái học không nổi nhưng cũng không dám nghỉ, ngồi trên bàn học nhưng cứ lơ đãng, bần thần.
Nếu không được nhận diện đúng, áp lực thi cử kéo dài có thể dẫn đến kiệt sức học tập. Học sinh vẫn ngồi vào bàn, vẫn mở sách vở, nhưng bên trong là cảm giác mệt mỏi, chán nản, mất hứng thú và thiếu niềm tin vào bản thân. Đây là lúc người lớn cần hiểu rằng các em không đơn thuần “yếu đuối” hay “thiếu cố gắng”, mà đang cần được hỗ trợ về mặt tinh thần.
Học sinh cần làm gì để tự chăm sóc sức khỏe tâm thần?
Điều đầu tiên học sinh cần hiểu là lo lắng trước kỳ thi là phản ứng bình thường. Vấn đề không nằm ở việc phải hết lo lắng hay căng thẳng mà ở chỗ biết cách điều chỉnh để học tập hiệu quả.
Một nguyên tắc quan trọng là các em nhận thức đúng để tách kết quả thi khỏi giá trị bản thân. Kết quả một kỳ thi chỉ phản ánh thành quả trong một giai đoạn nhất định, không quyết định toàn bộ tương lai, càng không định nghĩa giá trị của một con người. Khi các em hiểu được điều này, nỗi sợ thường giảm bớt, từ đó dễ tập trung hơn vào những việc cụ thể cần làm mỗi ngày. Thay vì đặt ra những mục tiêu quá lớn như “phải học hết”, “phải giỏi ngay”, học sinh nên chia nhỏ nhiệm vụ. Mỗi buổi chỉ cần tập trung vào một phần kiến thức rõ ràng, làm một số dạng bài cụ thể, rồi rà soát lại lỗi sai. Cách học theo từng bước nhỏ giúp não bộ có cảm giác kiểm soát, từ đó giảm căng thẳng và tăng hiệu quả.
Bên cạnh đó, học sinh cần biết rằng nghỉ ngơi không phải là lãng phí thời gian. Não bộ không thể duy trì sự tập trung cao độ suốt nhiều giờ liên tục. Sau mỗi khoảng học tập, các em nên cho mình thời gian nghỉ ngắn để uống nước, đi lại, hít thở, nhìn xa hoặc vận động nhẹ. Những khoảng nghỉ đúng cách giúp hệ thần kinh được hồi phục, trí nhớ được củng cố và tinh thần bớt căng thẳng hơn. Một kỹ năng đơn giản nhưng rất hữu ích là điều hòa nhịp thở. Khi cảm thấy tim đập nhanh, đầu óc rối bời, học sinh có thể hít vào chậm, giữ hơi vài giây rồi thở ra dài hơn nhịp hít vào. Chỉ vài phút như vậy cũng có thể giúp cơ thể dịu lại và lấy lại sự tập trung. Ngoài ra, việc duy trì giấc ngủ, dinh dưỡng và vận động có ý nghĩa rất lớn với sức khỏe tinh thần trong mùa thi. Nhiều học sinh cố thức khuya để học thêm nhưng lại giảm khả năng ghi nhớ, dễ mệt mỏi và căng thẳng hơn vào hôm sau. Một cơ thể thiếu ngủ, thiếu năng lượng sẽ rất khó chống đỡ với áp lực học tập. Vì vậy, ngủ đủ, ăn đủ và vận động nhẹ mỗi ngày chính là nền tảng để học bền hơn trong giai đoạn nước rút.
Điều cuối cùng, và cũng rất quan trọng, là học sinh cần biết tìm sự hỗ trợ khi cần. Nếu cảm giác lo âu kéo dài, mất ngủ nhiều ngày, thường xuyên hoảng sợ, khóc nhiều, tuyệt vọng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, các em cần chia sẻ ngay với cha mẹ, thầy cô hoặc chuyên gia tâm lý. Tìm kiếm hỗ trợ không phải là yếu đuối, mà là một kỹ năng tự bảo vệ bản thân, là biểu hiện của sự trưởng thành và có trách nhiệm với chính mình.
Phụ huynh cần làm gì để đồng hành cùng con?
Trong giai đoạn ôn thi tuyển sinh lớp 10, điều học sinh cần nhất không phải là thêm lời nhắc nhở, mà là cảm giác được đồng hành. Nhiều cha mẹ rất thương con, nhưng sự lo lắng khiến cách thể hiện tình thương trở thành áp lực. Những câu hỏi lặp đi lặp lại như “Học tới đâu rồi?”, “Con làm được mấy đề?”, “Con có chắc đậu không?” đôi khi không giúp con tiến bộ hơn, mà chỉ khiến con thêm nặng nề.
Điều phụ huynh cần trước hết là ổn định tâm lý của chính mình. Lứa tuổi vị thành niên rất nhạy với cảm xúc của cha mẹ, có xu hướng “cường điệu hóa” các hành vi từ cha mẹ. Chỉ cần nhìn thấy ánh mắt lo lắng, nghe giọng nói thúc ép, các em cũng có thể cảm nhận áp lực gia tăng. Thay vì giám sát liên tục, cha mẹ nên chuyển sang cách tiếp cận mang tính hỗ trợ hơn. Có thể hỏi con rằng hôm nay con đang thấy khó ở phần nào, con cần giúp sắp xếp thời gian ra sao, hay con muốn cha mẹ hỗ trợ điều gì để học dễ hơn. Khi được lắng nghe bằng những câu hỏi như vậy, học sinh sẽ cảm thấy mình không phải một mình chống chọi. Phụ huynh cũng tránh so sánh con mình với người khác. Mỗi học sinh có năng lực, nhịp độ học và cách thích nghi với áp lực khác nhau. So sánh chỉ làm tổn thương lòng tự trọng và khiến trẻ thêm mất tự tin. Điều con cần là được nhìn nhận ở sự cố gắng của chính mình, chứ không phải bị đặt vào một cuộc đua với “con nhà người ta”.
Một cách đồng hành rất hiệu quả là ghi nhận nỗ lực thay vì chỉ nhìn vào kết quả. Khi cha mẹ nói: “Cha mẹ thấy con đang rất cố gắng”, “Con đã biết sửa lỗi tốt hơn trước”, “Hôm nay con giữ được tập trung là đáng khen rồi”, trẻ sẽ có thêm nội lực để tiếp tục. Sự ghi nhận đúng lúc giúp các em tin rằng hành trình cố gắng của mình là có ý nghĩa. Gia đình cần tạo một môi trường sống ổn định, giảm bớt xung đột không cần thiết, giữ nề nếp sinh hoạt hợp lý, đảm bảo bữa ăn và giấc ngủ cho con. Nhiều khi sự đồng hành không nằm ở những lời khuyên lớn lao, mà ở chính một bữa cơm nhẹ nhàng, một ánh nhìn tin tưởng, hay một câu nói đủ ấm để con biết rằng mình được yêu thương vô điều kiện.
Phụ huynh cũng cần nhắc con hiểu rằng kỳ thi này quan trọng, nhưng không phải là tất cả. Thành công của một đứa trẻ không chỉ nằm ở việc đậu vào một ngôi trường nào đó, mà còn ở việc các em lớn lên với tinh thần lành mạnh, biết cố gắng, biết vượt qua khó khăn và không đánh mất lòng tin vào bản thân mình dù kết quả không như mong đợi. Nếu vì một kỳ thi mà con bị kiệt sức, tổn thương hoặc sống trong cảm giác mình chỉ có giá trị khi đạt điểm cao, thì hành trình trưởng thành của con sẽ không đủ cảm nhận hạnh phúc và có thể mang theo sự tự ti, mặc cảm ở hành trình kế tiếp.
Để mùa thi là một chặng trưởng thành, không phải một cuộc khủng hoảng
Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 là một dấu mốc quan trọng trong hành trình học tập của học sinh Việt Nam. Tuy nhiên, điều các em cần vượt qua không chỉ là bài thi trên giấy, mà còn là áp lực tâm lý bên trong mình. Một học sinh bước vào phòng thi với sự bình tĩnh, được chuẩn bị về kiến thức, được nâng đỡ về cảm xúc và được gia đình tin tưởng, đó mới là nền tảng vững vàng nhất cho thành công.
Mùa thi rồi sẽ qua, nhưng cách người lớn đồng hành cùng con trong mùa thi sẽ để lại dấu ấn rất lâu trong tâm hồn trẻ. Bởi sau cùng, điều con cần nhớ không chỉ là mình đã làm được bao nhiêu điểm, mà còn là trong những ngày căng thẳng nhất, con đã được yêu thương và thấu hiểu như thế nào.n
TS. Tâm lý Mai Mỹ Hạnh
(Phó Trưởng khoa Tâm lý học,
Trường ĐH Sư phạm TP.HCM)
Yến Hoa (ghi)
Bình luận (0)