Dưới chân bán đảo Sơn Trà, nơi sông Hàn mở ra biển lớn, Cửa Hàn từng là “yết hầu” bảo vệ kinh đô Huế suốt thế kỷ XIX. Hai trăm năm sau, những dấu tích thành lũy, pháo đài và ký ức chiến trận vẫn hiện diện như một phần chiều sâu lịch sử của đô thị bên sông Hàn. Theo các chuyên gia, hệ thống phòng thủ Cửa Hàn không chỉ mang giá trị di sản mà còn góp phần bồi đắp bản sắc cho Đà Nẵng hôm nay.
Từ tuyến trấn thủ bảo vệ kinh đô
Trong tiến trình mở cõi và củng cố quốc gia đầu triều Nguyễn, Đà Nẵng giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Không chỉ là thương cảng lớn ở miền Trung, nơi đây còn là cửa ngõ đường biển án ngữ phía đông kinh đô Phú Xuân. Chính vì vậy, các vua đầu triều Nguyễn đã từng bước xây dựng một hệ thống phòng thủ dày đặc quanh Cửa Hàn với nhiều công trình quân sự liên hoàn. Từ Hải Vân Quan trên đỉnh đèo phía bắc, thành Điện Hải bên bờ tây sông Hàn, thành An Hải ở phía đông, đến các đồn Định Hải, Phòng Hải cùng chuỗi đồn lũy Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián, Nại Hiên…, toàn bộ tạo thành một thế trận phòng thủ nhiều tầng, khép kín cả trên biển lẫn trong nội đô. Theo các nghiên cứu lịch sử, đây là một trong những hệ thống phòng thủ ven biển quy mô và quan trọng nhất của triều Nguyễn trong thế kỷ XIX.
Không chỉ chú trọng quy mô, triều Nguyễn còn sớm tiếp cận kỹ thuật quân sự phương Tây trong xây dựng thành lũy. Thành Điện Hải và thành An Hải được thiết kế theo kiểu Vauban với hệ thống tường thành thấp, dày, bố trí pháo đài và hỏa lực phù hợp cho chiến tranh pháo binh thời cận đại. Những khẩu thần công được bố trí dày đặc dọc cửa biển cho thấy triều đình đặc biệt coi trọng Đà Nẵng như lá chắn chiến lược bảo vệ kinh đô Huế. Giá trị lớn nhất của hệ thống phòng thủ Cửa Hàn không chỉ nằm ở kiến trúc quân sự, mà còn được khẳng định bằng thực tiễn lịch sử. Năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam. Trong bối cảnh tương quan lực lượng chênh lệch, triều đình Huế đã cử danh tướng Nguyễn Tri Phương vào chỉ huy phòng thủ. Cuộc chiến kéo dài gần hai năm đã khiến liên quân rơi vào thế sa lầy, buộc phải rút quân khỏi Đà Nẵng.
Nhà sử học Dương Trung Quốc nhìn nhận, từ sự kiện Cửa Hàn năm 1858 có thể thấy rõ “tâm thức vệ quốc” của người Việt trong thời kỳ cận đại. Những di tích còn lại ở Đà Nẵng hôm nay không chỉ kể câu chuyện chiến tranh, nó còn phản ánh ý chí giữ nước, tinh thần quật cường của cả một dân tộc trước ngoại xâm. Còn theo GS.TS Trương Quốc Bình – nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, không gian quanh thành Điện Hải là một phần ký ức đô thị của Đà Nẵng. Thành Điện Hải không đơn thuần là một công trình quân sự cũ, là biểu tượng chống xâm lược cần được bảo tồn như một không gian lịch sử sống động giữa lòng thành phố hiện đại.
Gợi mở “trục ký ức” cho đô thị tương lai
| Phó Chủ tịch UBND TP.Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi khẳng định, Đà Nẵng luôn quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa gắn với khu vực Cửa Hàn trong quá trình phát triển đô thị. Việc gìn giữ di sản không chỉ là hành động tri ân quá khứ mà còn là động lực cho sự phát triển của thành phố trong giai đoạn mới. |
Tại tọa đàm khoa học diễn ra ngày 8-5 vừa qua, các chuyên gia đã gợi mở cách tiếp cận mới, biến hệ thống di sản phòng thủ triều Nguyễn thành một “trục ký ức lịch sử” kết nối giữa bảo tồn, không gian công cộng và phát triển văn hóa đô thị. Một trong những đề xuất được quan tâm là xây dựng Công viên Văn hóa Vườn Nhật Nguyệt tại khu vực nguyên gốc đài Điện Hải năm 1813, ven sông Hàn. Theo các nhà nghiên cứu, dự án có thể trở thành “thiết chế ký ức đô thị”, nơi lịch sử được tái hiện bằng không gian trải nghiệm, công nghệ số và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Theo đề xuất của đơn vị tư vấn, công viên sẽ kết nối từ khu vực chân cầu Thuận Phước đến không gian ven sông Hàn, tái hiện phần nào hệ thống phòng thủ Cửa Hàn xưa thông qua sa bàn, kiến trúc biểu tượng và công nghệ AR/VR. Ý tưởng này được đánh giá là phù hợp với xu hướng bảo tồn “di sản sống” mà nhiều đô thị trên thế giới đang theo đuổi.
Từ góc nhìn bảo tồn, nhiều chuyên gia cho rằng Đà Nẵng đang sở hữu cơ hội hiếm có để hình thành một tuyến không gian văn hóa kéo dài từ Sơn Trà, Hải Vân Quan đến thành Điện Hải và các nghĩa trủng, nghĩa địa Pháp – Tây Ban Nha liên quan đến cuộc chiến năm 1858. Nếu được kết nối đồng bộ, đây sẽ không chỉ là tuyến tham quan di sản mà còn là “mạch kể” lịch sử xuyên suốt về hành trình giữ nước của vùng đất cửa biển. Tin rằng, khi lịch sử không bị phủ lấp bởi bê tông và nhịp sống hiện đại, Cửa Hàn sẽ không chỉ là câu chuyện của quá khứ. Đó có thể trở thành một phần linh hồn đô thị, nơi mỗi người dân, mỗi du khách khi đứng trước dòng sông Hàn đều cảm nhận được phía sau vẻ sôi động của thành phố hôm nay là chiều sâu ký ức, của khí phách giữ nước và của những lớp người đã từng ngã xuống để bảo vệ cửa biển này.
Vĩnh Yên
Bình luận (0)