Trong dòng chảy văn hóa đa dạng tại đồng bằng sông Cửu Long, nghệ thuật sân khấu và múa của người Khmer không chỉ là hình thức giải trí mà còn là linh hồn của các lễ hội, là cầu nối giữa con người và thế giới tâm linh. Theo TS. Sơn Cao Thắng (Trường ĐH Trà Vinh) thì khám phá những đặc điểm đặc trưng của loại hình sân khấu truyền thống và sự biến hóa của múa Khmer trong đời sống hiện đại thì mọi người sẽ càng thích thú.
Phương tiện truyền tải đời sống tinh thần
Tại khu vực Nam bộ, đặc biệt là vùng đồng bằng sông Cửu Long, văn hóa Khmer không chỉ hiện diện trong các lễ hội truyền thống mà còn được thể hiện sinh động qua những điệu múa mang đậm dấu ấn bản sắc. Không đơn thuần là hình thức biểu diễn, múa Khmer Nam bộ còn là phương tiện truyền tải đời sống tinh thần, tín ngưỡng và triết lý nhân sinh của cộng đồng người Khmer.
Giải thích về đặc điểm của múa Khmer trên sân khấu, TS. Sơn Cao Thắng cho biết nghệ thuật này gắn liền với các loại hình sân khấu truyền thống độc đáo, tiêu biểu là rô băm. Điểm đặc trưng nổi bật của rô băm là nghệ sĩ biểu diễn với mặt nạ được tạo hình đa dạng, kết hợp cùng hệ thống nhân vật phong phú lấy cảm hứng từ sử thi Ramayana, được người Khmer bản địa hóa thành riêm kê. Không chỉ là câu chuyện nghệ thuật, rô băm còn mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc, gửi gắm triết lý “thiện thắng ác”, một giá trị cốt lõi trong đời sống tinh thần của người Khmer. Loại hình này được gìn giữ qua nhiều thế hệ trong cộng đồng chùa Phật giáo Nam tông, với hệ thống nhạc cụ và dàn nhạc riêng biệt, góp phần tạo nên không gian biểu diễn trang nghiêm và giàu tính nghi lễ.
Bên cạnh đó, sân khấu dù kê (còn gọi là Lakhon Bassac) ra đời vào những năm 20 của thế kỷ XX tại khu vực sông Hậu và lại mang một màu sắc khác biệt. Theo TS. Sơn Cao Thắng, đây là loại hình sân khấu được hình thành tại Nam bộ, sau đó mới có sự giao thoa ngược trở lại với Campuchia. Dù kê nổi bật bởi tính kịch tính trong cốt truyện, được xây dựng thành kịch bản rõ ràng, kết hợp giữa âm nhạc truyền thống và các nhạc cụ hiện đại. Đặc biệt, các nhạc cụ kéo và nhạc cụ dây như Tro U giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên âm hưởng đặc trưng, vừa gần gũi vừa mới mẻ, phản ánh sự thích nghi linh hoạt của nghệ thuật Khmer trong bối cảnh đương đại.
Một loại hình khác cũng được đề cập là sân khấu dì kê, phổ biến tại khu vực Ô Lâm (An Giang). Khác với dù kê, dì kê phát triển dựa trên các cốt truyện tùng tiêu và chịu ảnh hưởng từ văn hóa Chăm và khu vực đảo Java. Chính sự giao thoa văn hóa này đã tạo nên một sắc thái riêng biệt, góp phần làm phong phú thêm bức tranh tổng thể của nghệ thuật sân khấu Khmer Nam bộ.
Những người giữ “lửa”
Nhiều người hay so sánh múa Khmer Nam bộ với múa Khmer tại Campuchia. Theo TS. Sơn Cao Thắng, điểm tương đồng lớn nhất nằm ở nền tảng văn hóa chung: cùng một tộc người, cùng chia sẻ hệ thống tôn giáo, ngôn ngữ và chữ viết. Tuy nhiên, sự khác biệt lại thể hiện rõ ở không gian và bối cảnh phát triển.
Nếu như tại Campuchia, múa Khmer mang đậm tính cung đình, từng là di sản của hoàng gia và được bảo tồn với những quy chuẩn nghiêm ngặt – thậm chí có thời kỳ chỉ dành cho nữ giới biểu diễn thì tại Nam bộ, múa Khmer lại có sự đa dạng và linh hoạt hơn. Ngoài múa cổ điển phục vụ trong nghi lễ tôn giáo, nghệ thuật múa Khmer Nam bộ còn phát triển mạnh trong đời sống dân gian và các loại hình sân khấu, với sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Chính điều này đã giúp múa Khmer Nam bộ không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục thích nghi, lan tỏa trong đời sống văn hóa đương đại.
Có rất nhiều nghệ sĩ múa Khmer Nam bộ, đó là những người giữ “lửa” văn hóa dân tộc thông qua các điệu múa uyển chuyển, truyền thống như múa rô băm, dù kê, múa muỗng… trong các lễ hội và sân khấu. Trong đó có thể kể các nghệ sĩ tiêu biểu như: NSND Lê Ngọc Canh, chuyên gia hàng đầu với 60 năm nghiên cứu, dàn dựng hơn 140 tác phẩm múa truyền thống Khmer; Nghệ sĩ Lý Cuôn, một nghệ sĩ gạo cội nổi tiếng trong nghệ thuật sân khấu Dù Kê; NSƯT Thạch Thị Hà, trưởng thành từ Đoàn nghệ thuật Khmer Ánh Bình; Lâm Thị Hậu, gương mặt trẻ nỗ lực lan tỏa múa truyền thống Khmer; Son Matool, nghệ sĩ tham gia giữ gìn hồn điệu múa Khmer Nam bộ…
Các nghệ sĩ, nghệ nhân nổi tiếng thường biểu diễn các điệu múa đặc sắc như múa quạt, múa mâm vàng, và đặc biệt là múa Chhà Yăm trong các dịp lễ Chol Chnam Thmay, Sen Dolta, và Ok Om Bok.
Bên cạnh những nghệ sĩ – những nghệ nhân lớn, có một lớp thế hệ trẻ người Khmer ngày đêm miệt mài “giữ lửa” nghệ thuật sân khấu dù kê Khmer Nam bộ. Một trong những gương mặt trẻ hoạt động tích cực góp phần giữ gìn và phát huy nghệ thuật sân khấu dù kê này là Thạch Thị Diệu, sinh viên ngành biểu diễn nhạc cụ truyền thống Khmer Nam bộ, Trường ĐH Trà Vinh. Với tình yêu nghệ thuật dân tộc mình, Diệu đã xét tuyển vào Trường ĐH Vinh với mong muốn nâng tầm nghệ thuật dù kê với những hiểu biết mới.
Thạch Thị Diệu cho biết: “Tuổi thơ em gắn liền với hoạt động mưu sinh của gia đình cùng Đoàn nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh, tỉnh Trà Vinh (cũ). Những đêm đoàn nghệ thuật biểu diễn dù kê ở các phum, sóc phục vụ đồng bào Khmer là những đêm mà em cùng gia đình bán nước giải khát theo đoàn, không biết từ lúc nào những lời ca, điệu múa, những vai diễn hoàng tử, công chúa, những lời thoại của những nhân vật này đã thấm sâu vào tâm trí và khơi dậy tình yêu bộ môn nghệ thuật này từ lúc nào mà em không nhận ra”. Tại Liên hoan nghệ thuật sân khấu dù kê Khmer Nam bộ năm 2023, Thạch Thị Diệu đảm nhận vai nàng Ammara trong vở “Bài học đắt giá”. Với vẻ đẹp thanh khiết, giọng hát ngọt ngào, cùng lối diễn xuất tự nhiên, Diệu đã xuất sắc đoạt huy chương bạc.
Minh Tuyền
Bình luận (0)