Hiện nay, trẻ em và thanh thiếu niên đang đối mặt với nguy cơ cao bị lôi kéo vào việc sử dụng các chất gây nghiện: thuốc lá, rượu bia, và đặc biệt là ma túy – từ cần sa, ma túy đá, thuốc lắc đến các chất “thế hệ mới” pha trộn trong thuốc lá điện tử hay bóng cười. Nhiều em bắt đầu thử nghiệm từ 13-15 tuổi, dẫn đến nghiện ngập, suy giảm sức khỏe, rối loạn tâm thần, thậm chí phạm pháp.
Việc giáo dục học sinh tránh bắt chước và không nghiện các chất này là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và cộng đồng.
Thứ nhất, hiểu rõ tác hại để không bị lừa dối. Bước đầu tiên là giúp các em nhận thức rõ tác hại thực sự, thay vì chỉ nghe “cấm là cấm”. Với thuốc lá (bao gồm thuốc lá điện tử), nicotine gây nghiện cực mạnh, ảnh hưởng não bộ đang phát triển của trẻ, làm giảm khả năng học tập, tăng nguy cơ trầm cảm, rối loạn lo âu, về lâu dài gây ung thư phổi, đột quỵ. Rượu bia ở lứa tuổi vị thành niên cản trở phát triển chiều cao, gây tổn thương gan, não, làm giảm khả năng phán đoán, dễ dẫn đến tai nạn và hành vi nguy hiểm. Ma túy (cần sa, ma túy đá, bóng cười…) gây ảo giác, loạn thần, suy giảm trí nhớ, lệ thuộc nhanh chóng, thậm chí tử vong do quá liều. Nhiều em nghĩ “thử một lần không sao” hoặc “chỉ hút khi vui chơi”, nhưng thực tế chỉ một lần đã có thể dẫn đến nghiện nặng, phá hủy tương lai. Cha mẹ và giáo viên nên dùng hình ảnh, video, câu chuyện thực tế (từ báo chí, bệnh viện…) để minh họa, thay vì chỉ nói suông. Ví dụ cho xem ảnh phổi đen sì của người nghiện thuốc lá, hoặc câu chuyện các bạn trẻ bị trầm cảm nặng vì ma túy.
Thứ hai, người lớn phải làm gương tuyệt đối. Trẻ em học theo hành vi của người lớn nhiều hơn lời nói. Nếu cha mẹ hút thuốc, uống rượu thường xuyên trước mặt con, trẻ sẽ coi đó là “bình thường” và dễ bắt chước. Quy tắc vàng: Không sử dụng chất gây nghiện khi có mặt trẻ, thậm chí tránh dùng rượu bia quá mức. Nhiều tài liệu nhấn mạnh: “Cha mẹ là hình mẫu lớn nhất của con”. Khi cha mẹ cam kết “nhà mình không có thuốc lá, rượu bia”, trẻ sẽ coi đó là chuẩn mực gia đình. Đồng thời, việc xây dựng mô hình “Nhà trường không chất gây nghiện” hoặc “Trường học không ma túy”… là một giải pháp thiết thực, cần được quan tâm thực hiện. Mô hình này không chỉ nhằm ngăn chặn học sinh sử dụng mà còn xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, an toàn, giúp thế hệ trẻ phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ và nhân cách. Mô hình hướng tới 100% cán bộ, giáo viên, học sinh nhận thức rõ tác hại của chất gây nghiện (ma túy, thuốc lá, bóng cười…); không có học sinh, giáo viên sử dụng, tàng trữ, mua bán chất gây nghiện trong trường học và khu vực lân cận; xây dựng văn hóa “nói không” với chất gây nghiện, kết hợp phòng chống bạo lực học đường, tệ nạn xã hội; đạt tiêu chí công nhận “Trường học không ma túy” theo các kế hoạch của Bộ Công an, Bộ GD-ĐT (theo Chương trình phòng, chống ma túy trong thanh thiếu niên đến năm 2030 – Quyết định 140/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ).
Thứ ba, xây dựng mối quan hệ gắn bó, trò chuyện thường xuyên. Học sinh dễ sa ngã khi cảm thấy cô đơn, áp lực học tập, bị bạn bè cô lập. Hãy tạo môi trường gia đình lắng nghe, trò chuyện hằng ngày về trường lớp, bạn bè, cảm xúc. Bắt đầu sớm từ lớp 4-5, nên hỏi: “Con biết gì về thuốc lá, rượu bia chưa? Có bạn nào rủ không?”. Với học sinh lớn hơn, hỏi thẳng: “Nếu bạn rủ con thử cần sa hay hút shisha, con sẽ trả lời thế nào?”. Tránh la mắng khi con chia sẻ, thay vào đó khen ngợi khi con từ chối hoặc kể lại tình huống khó xử. Đồng thời, quan tâm dạy kỹ năng từ chối và đối phó áp lực bạn bè. Áp lực từ bạn bè là nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ thử chất gây nghiện. Hãy tập luyện kỹ năng từ chối khéo hoặc gọi cứu viện…
Thứ tư, tạo môi trường lành mạnh, thay thế tích cực. Học sinh ít sa ngã khi có hoạt động ý nghĩa như thể thao, âm nhạc, hội họa, cắm trại, tình nguyện. Khuyến khích tham gia câu lạc bộ, đội nhóm ở trường. Hạn chế thời gian dùng mạng xã hội vô bổ, nơi dễ tiếp cận quảng cáo thuốc lá điện tử, shisha trá hình. Theo dõi bạn bè của con, biết con hay tụ tập ở đâu. Nhà trường cần tổ chức ngoại khóa, diễn đàn về phòng chống ma túy, ký cam kết “Nói không với chất gây nghiện”. Trường học là nơi học sinh dành phần lớn thời gian, vì vậy cần biến nơi đây thành môi trường sạch, lành mạnh, nói không với chất gây nghiện. Đó là tuyên truyền và giáo dục liên tục, như tích hợp nội dung phòng chống ma túy, thuốc lá, rượu bia vào chương trình chính khóa (giáo dục công dân, sinh học, hoạt động trải nghiệm); tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề với công an, cán bộ y tế, người cai nghiện thành công; sử dụng video, hình ảnh minh họa tác hại (phổi đen, não tổn thương); phát động cuộc thi vẽ tranh, làm video, hùng biện “Trường học không ma túy” để học sinh chủ động tham gia… Đó là xây dựng văn hóa và quy định rõ ràng, như ký cam kết “Trường học không ma túy” giữa ban giám hiệu, giáo viên, học sinh, phụ huynh; treo biển cấm hút thuốc, cấm mang chất lạ vào trường; không có vật dụng liên quan đến hút thuốc (gạt tàn, bật lửa) trong khuôn viên; xây dựng mô hình “Trường học không ma túy”, có công an địa phương tham gia. Đó là giám sát và can thiệp sớm, thông qua việc giáo viên chủ nhiệm theo dõi học sinh có nguy cơ cao (thay đổi hành vi, trốn học, xin tiền nhiều…), gắn với phát hiện dấu hiệu (mắt đỏ, mùi lạ, thiếu ngủ…) thì hỗ trợ tư vấn tâm lý, phối hợp gia đình và cơ quan y tế.
Thứ năm, nhận biết dấu hiệu sớm và can thiệp kịp thời. Gia đình là nơi hình thành nhân cách, nếu thiếu sự quan tâm thì trẻ dễ tìm đến chất gây nghiện để giải tỏa. Vì vậy, cần giao tiếp mở, lắng nghe thường xuyên: Cha mẹ dành thời gian trò chuyện hằng ngày về trường lớp, bạn bè, cảm xúc… Tạo không gian lành mạnh, hoạt động gia đình, nhất là khuyến khích thể thao gia đình, đọc sách, nấu ăn chung, du lịch. Hạn chế thời gian dùng thiết bị điện tử vô bổ, giám sát nội dung mạng xã hội để tránh quảng cáo trá hình. Đồng thời, cần theo dõi và can thiệp sớm, đặc biệt là chú ý dấu hiệu bất thường (xa cách, cáu gắt, xin tiền nhiều…). Nếu phát hiện cần giữ bình tĩnh, trò chuyện, tìm chuyên gia tâm lý hoặc trung tâm cai nghiện tự nguyện. Phải nhấn mạnh: “Cha mẹ luôn đồng hành cùng con”. Cha mẹ cần chú ý các biểu hiện: trẻ thay đổi đột ngột (buồn bã, hay cáu gắt), nói dối, trốn học, mắt đỏ, mùi lạ, tụ tập nơi hẻo lánh. Nếu phát hiện con thử hoặc dùng chất, giữ bình tĩnh, không la mắng, đánh đập. Hỏi nhẹ nhàng: “Con đã dùng gì, ở đâu, với ai?”. Sau đó tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý, trung tâm cai nghiện tự nguyện hoặc cơ quan y tế. Can thiệp sớm có tỷ lệ thành công cao hơn nhiều.
Phòng ngừa nghiện chất gây nghiện ở trẻ không phải là “cấm đoán” mà là xây dựng nền tảng vững chắc: nhận thức đúng, gương tốt, giao tiếp mở, kỹ năng sống, môi trường lành mạnh. Gia đình, nhà trường và xã hội cần chung tay, bắt đầu từ hôm nay, để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi hiểm họa nghiện ngập – một tai họa có thể phá hủy cả tương lai.
Nguyễn Minh Tâm
Bình luận (0)