Theo tiến sĩ Mai Mỹ Hạnh – Phó Trưởng khoa Tâm lý, Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, kỳ thi tốt nghiệp THPT là một cột mốc quan trọng, nhưng điều cần chuẩn bị cho học sinh không chỉ là kiến thức, mà còn là tâm thế, sức khỏe tinh thần và khả năng tự điều chỉnh trước áp lực.
Kỳ thi quan trọng, nhưng không phải toàn bộ cuộc đời
Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 đang đến gần, với học sinh lớp 12, đây không chỉ là kỳ thi đánh dấu chặng đường 12 năm học phổ thông, mà còn là cột mốc mở ra nhiều lựa chọn quan trọng cho tương lai: vào đại học, cao đẳng, học nghề, đi làm, khởi nghiệp hoặc tiếp tục theo đuổi một con đường riêng phù hợp với bản thân.
Ở thời điểm này, việc học sinh cảm thấy hồi hộp, lo lắng, áp lực, thậm chí có lúc mệt mỏi và mất động lực là điều rất bình thường. Nhiều em tự hỏi: “Liệu mình có làm được không?”, “Nếu thi không tốt thì sao?”, “Nếu không đậu ngành mình mong muốn thì tương lai sẽ thế nào?”. Những câu hỏi ấy phản ánh tâm thế rất thật của tuổi học trò trước một ngưỡng cửa lớn. Từ góc nhìn tâm lý học, điều quan trọng không phải là yêu cầu học sinh không được lo lắng. Điều quan trọng hơn là giúp các em hiểu đúng trạng thái lo lắng, biết điều chỉnh nó và chuyển hóa thành hành động tích cực. Một kỳ thi có thể là thử thách, nhưng cũng là cơ hội để học sinh học cách kiên trì, tự chịu trách nhiệm và trưởng thành hơn trong lựa chọn của mình.
Lo lắng: tín hiệu cần được hiểu đúng
Lo lắng trước kỳ thi không hoàn toàn là điều tiêu cực. Ở mức độ vừa phải, lo lắng có thể trở thành một tín hiệu tích cực, cho thấy học sinh đang quan tâm đến mục tiêu và tương lai của mình. Về mặt thần kinh – tâm lý, trạng thái căng thẳng vừa phải giúp cơ thể tăng mức độ tỉnh táo, huy động sự chú ý và thúc đẩy hành động. Nói cách khác, lo lắng có thể trở thành động lực nếu học sinh biết nhận diện, gọi tên và điều chỉnh. Ngược lại, khi nỗi lo trở nên quá lớn, làm các em mất ngủ, khó tập trung, học không vào, né tránh việc ôn tập hoặc mất niềm tin vào bản thân, khi đó các em cần được hỗ trợ để điều chỉnh lại suy nghĩ, cảm xúc và nhịp sinh hoạt.
Cảm giác sợ thất bại không làm học sinh yếu đuối. Nó chỉ cho thấy các em đang xem trọng kỳ thi và kỳ vọng vào tương lai của mình. Vì vậy, thay vì trách mình vì đang lo lắng, học sinh có thể bắt đầu bằng câu hỏi: “Mình sẽ đi qua giai đoạn này bằng thái độ nào? Mình sẽ để nỗi sợ kéo mình lại, hay biến nó thành động lực để bước tiếp?”.
Phong độ trong phòng thi không tự nhiên mà có
Thi cử có yếu tố kiến thức, kỹ năng làm bài, sức khỏe, tâm lý và cả phong độ trong phòng thi. Tuy nhiên, phong độ không phải là điều tự nhiên xuất hiện vào ngày thi. Đó là kết quả của quá trình chuẩn bị, luyện tập, giữ gìn sức khỏe và ổn định cảm xúc trước đó. Học sinh không thể kiểm soát hoàn toàn đề thi, điểm số hay kết quả cuối cùng. Nhưng các em có thể kiểm soát cách mình ôn tập hôm nay, cách mình nghỉ ngơi, cách mình quản lý thời gian, cách mình phản ứng trước áp lực và cách mình tự nói chuyện với bản thân. Chính những điều có thể kiểm soát ấy sẽ góp phần tạo nên sự bình tĩnh và chủ động trong phòng thi.
Chia nhỏ việc học để giảm cảm giác quá tải
Một trong những nguyên nhân khiến học sinh lớp 12 căng thẳng là suy nghĩ: “Em phải ôn lại hết tất cả”. Khi mục tiêu quá lớn và mơ hồ, não bộ dễ rơi vào trạng thái quá tải, từ đó sinh ra trì hoãn hoặc né tránh. Thay vì đặt mục tiêu quá rộng, học sinh nên chia nhỏ việc học thành những nhiệm vụ cụ thể: ôn một chuyên đề, làm một đề luyện tập, sửa 10 câu sai, hệ thống lại một nhóm công thức, viết lại một đoạn văn hoặc học trong 25 phút rồi nghỉ ngắn 5 phút. Cách làm này giúp nhiệm vụ trở nên nhẹ hơn, dễ bắt đầu hơn và tạo cảm giác kiểm soát tốt hơn.
Giai đoạn nước rút không phải là lúc học sinh dồn ép bản thân đến kiệt sức, mà là lúc cần ôn đều, ôn có chiến lược và duy trì nhịp học phù hợp với khả năng của mình. Một kế hoạch vừa sức thường hiệu quả hơn rất nhiều so với những quyết tâm quá lớn nhưng nhanh chóng bị bỏ dở.
Học theo lỗi sai thay vì sợ lỗi sai
Điểm yếu không phải để học sinh xấu hổ hay nản lòng. Mỗi câu làm sai là một chỉ dẫn quan trọng, giúp các em biết mình còn hổng kiến thức ở đâu và cần điều chỉnh phần nào trước khi bước vào phòng thi thật. Vì vậy, thay vì chỉ chăm chăm làm thật nhiều đề, học sinh cần dành thời gian phân tích lỗi sai. Sai vì chưa nắm kiến thức? Sai vì đọc đề vội? Sai vì nhầm công thức? Sai vì áp lực thời gian? Mỗi nguyên nhân sẽ cần một cách khắc phục khác nhau.
Khi cảm thấy mắc kẹt mãi ở một lỗi sai, các em cũng nên cho phép mình tạm dừng, nghỉ ngơi và quay lại sau. Trong trạng thái căng thẳng quá mức, tâm trí dễ bị choáng ngợp, khả năng xử lý thông tin giảm xuống, khiến học sinh càng cố càng dễ sai. Vì vậy, biết nghỉ đúng lúc cũng là một kỹ năng học tập quan trọng.
Ngủ đủ để não bộ có thể làm việc tốt
Một bộ não thiếu ngủ sẽ khó tập trung, khó ghi nhớ và dễ lo âu hơn. Vì vậy, càng gần ngày thi, học sinh càng cần quan tâm đến sức khỏe thể chất: ngủ đủ, ăn uống điều độ, vận động nhẹ nhàng và tránh thức khuya kéo dài là những yếu tố giúp hệ thần kinh ổn định hơn. Nhiều em nghĩ rằng thức khuya thêm vài giờ sẽ học được nhiều hơn. Nhưng nếu cơ thể kiệt sức, khả năng đọc hiểu đề, ghi nhớ, tái hiện kiến thức và kiểm soát cảm xúc trong phòng thi đều có thể bị ảnh hưởng. Một tinh thần minh mẫn cần được nâng đỡ bởi một cơ thể khỏe mạnh.
Giảm nhiễu từ mạng xã hội
Những ngày gần thi, mạng xã hội có thể làm học sinh gia tăng áp lực. Khi liên tục nhìn thấy lịch học của người khác, điểm số của người khác, thành tích của người khác, các em dễ rơi vào trạng thái so sánh hướng lên và cảm thấy mình chưa đủ tốt. Ở giai đoạn này, người học sinh cần vượt qua nhất không phải là người khác, mà là sự trì hoãn, hoang mang và thiếu kỷ luật của chính mình. Học sinh nên giảm thời gian lướt mạng, tắt thông báo khi học, đặt điện thoại xa tầm tay trong các phiên ôn tập ngắn là những hành động nhỏ nhưng có tác dụng lớn.
Tập thở và viết lại suy nghĩ bất an
Khi quá lo lắng, học sinh có thể thử một bài tập thở đơn giản: hít vào chậm trong 4 nhịp, giữ nhẹ 2 nhịp, sau đó thở ra chậm trong 6 nhịp. Việc thở chậm giúp cơ thể dịu lại, nhịp tim ổn định hơn và tâm trí bớt bị cuốn theo cảm giác hoảng sợ. Bên cạnh đó, các em có thể viết ra giấy những suy nghĩ bất an của mình, rồi viết lại theo hướng cân bằng hơn. Ví dụ, thay vì nghĩ: “Mình phải đạt điểm cao, nếu không sẽ làm ba mẹ thất vọng”, học sinh có thể điều chỉnh thành: “Điểm số phản ánh kết quả của một giai đoạn, không phản ánh toàn bộ giá trị con người mình. Mình sẽ cố gắng vì ước mơ và trách nhiệm với bản thân”. Thay vì nghĩ: “Lỡ mình thi không tốt thì sao?”, các em có thể chuyển thành: “Từ hôm nay, mình cần cải thiện phần nào để có thể làm bài tốt hơn?”. Khi suy nghĩ thay đổi, cảm xúc sẽ dịu lại và hành động trở nên rõ ràng hơn.
Đừng chịu đựng một mình
Nếu cảm thấy quá căng thẳng, học sinh cần được khuyến khích nói ra với người đáng tin cậy: thầy cô, cha mẹ, bạn bè hoặc chuyên viên tâm lý học đường. Đừng chịu đựng một mình. Đôi khi, chỉ cần được lắng nghe, được trấn an và được hướng dẫn, các em đã có thể nhẹ lòng hơn rất nhiều. Đồng thời, gia đình và nhà trường cũng cần lưu ý rằng, trong mùa thi, điều học sinh cần không chỉ là lời nhắc “phải cố gắng hơn”, mà còn cần sự đồng hành bình tĩnh. Một lời động viên đúng lúc, một bữa ăn đủ chất, một ánh mắt tin tưởng, một không gian học tập yên ổn có thể trở thành nguồn nâng đỡ tâm lý rất lớn đối với các em.
Tư duy tích cực và không buông hy vọng vào tương lai
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là một cột mốc quan trọng, nhưng không phải là toàn bộ cuộc đời. Học sinh cần nỗ lực hết mình để đạt ngưỡng tốt nghiệp, làm bài bằng sự nghiêm túc và trách nhiệm. Tuy nhiên, các em cũng cần hiểu rằng cuộc đời luôn có nhiều con đường để tiếp tục trưởng thành: có em vào đại học, có em học cao đẳng, có em học nghề, có em đi làm rồi quay lại học tiếp và cũng có em mất rất nhiều thời gian để tìm ra ngành nghề phù hợp. Điều quan trọng không phải là đi con đường giống tất cả mọi người, mà là các em có tiếp tục học, tiếp tục lớn lên và tiếp tục chịu trách nhiệm với cuộc đời mình hay không. Một bài thi chưa như ý không định nghĩa toàn bộ giá trị của một con người. Một kết quả chưa đạt kỳ vọng không có nghĩa là tương lai khép lại.
Mùa thi là dịp để học sinh học một bài học lớn hơn điểm số: bài học về sự kiên trì, tự chịu trách nhiệm, thích nghi, vượt qua lo lắng và tin vào giá trị của bản thân. Mỗi học sinh đều có điểm mạnh, tiềm năng và con đường riêng. Điều cần thiết là các em biết nhận diện bản thân, chọn môi trường phù hợp, nỗ lực từng ngày và không tự đánh mất mình trong áp lực so sánh. Trước kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, điều quan trọng nhất không phải là loại bỏ hoàn toàn lo lắng, mà là học cách sống chung với lo lắng một cách lành mạnh. Hãy để sự chuẩn bị thay cho hoang mang, để kỷ luật thay cho trì hoãn, để niềm tin thay cho nỗi sợ.
Yến Hoa (ghi)
Bình luận (0)